Gülxani PƏNAH (Filologiya elmləri doktoru, dosent)
NOVRUZ MƏRASİMLƏRİNDƏ OD ÇƏRŞƏNBƏSİ RİTUALLARI, KÖKLƏRİ AVESTA VƏ AVESTİK ƏNƏNƏ

(I hissə)

Novruz bayramı - baharın, təbiətin oyanışının, yenilənmənin və il axınının başlanğıcı kimi min illərdən bəri təntənə ilə qeyd olunan mədəni-ritual sistemdir. Bu bayram Cənubi Qafqazdan Orta Asiyaya, Anadoluya qədər geniş bir coğrafiyada müxtəlif toplumlar tərəfindən fərqli formalarda icra edilir. Novruz mərasimləri bütövlükdə ilin ritmlərini, kainatın kosmik və yerli dövranlarını əks etdirən çoxşaxəli ritual sistem təşkil edir. Bu ritual sistem daxilində Çərşənbə mərasimləri xüsusi yer tutur: Novruza doğru gedən yolda dörd çərşənbədən ikincisi kimi qeyd edilən Od Çərşənbəsi ən çox diqqət çəkən mərasimlərdən biridir.

Novruz qədim bəşəri mədəniyyətindən qaynaqlanan, kosmik və təbii dövrün dəyişməsini rəmzi şəkildə qeyd edən bir bayramdır. Bu bayramın əsas mənası təbiətin yenidən doğulması və həyatın təzələnməsidir. Novruzun dörd çərşənbəsi ilin ilin dövrünü — qaranlıqdan işığa, qışdan payıza, torpaqdan odlu enerjiyə keçidi simvolik olaraq ifadə edir. Çərşənbələr Novruzdan əvvəlki son dörd çərşənbə axşamı icra olunur və hər biri özünəməxsus rituallarla müşahidə edilir: Su Çərşənbəsi, Od Çərşənbəsi, Yel və Su-Torpaq.

Novruzun bu mərasimləri əsasında insanın kainatla harmoniyaya gəlməsi, mikro və makrokozmos arasında əlaqənin gücləndirilməsi ideyası dayanır. Bayram yalnız insani münasibətlər deyil, eyni zamanda təbiətin kosmik qanunları ilə birləşərək həyatın davamlılığını vurğulayır.

***

Novruzda ikinci çərşənbə OD ÇƏRŞƏNBƏSİ hesab olunur. Od çər­şənbəsinə xalq arasında «Üskü çərşənbə», «Üskü gecəsi», «İkinci çər­şənbə», əzizləmə mənasında «Addı çərşənbə» də deyilir (A.Nəbiyev). Novruzda əsas olan Su, Od, Torpaq, Hava haqqında təsəvvürlər türk mifoloji dü­şüncəsinin əsasını təşkil edir. Od günəşi təmsil edir, su «həyat atributu kimi funksiya daşıyaraq dövretmə qabiliyyətinə malikdir, torpaq yaradıcı xüsusiyyətə malik olub ilk insanın yaradıcısıdır, hava bütün maddi həyatın stimuludur. İlk insanın yaşamasının müqəddəm şərtidir. Sonrakı mifik düşüncədə tanrı anlayışı özünə yer almışdır» (1.s.211).

İlk insanın Od haqqında təsəvvürü onun ritual adətlərində, ənənələrin­də silinməz iz buraxıb. Onun həm məişətinə, inam və etiqadına, həm də mədəniyyətinə daxil olub. Bu gün Novruz çərşənbələrindən biri olan Od çər­şənbəsi bunun bariz nümunəsidir. Novruz mərasimində dünyanın yaran­masında ikinci böyük amil hesab olunan od əski inamlarda günəşlə, ayla, işıqla əlaqələndirilir. İnsan yarandığı, dünyaya gəldiyi gündən soyuğun, elə­cə də istinin həyat üçün əsas olduğunu görüb. Gah mağaralarda, gah çöllərdə yaşayan insan bir yerdə o zaman məkan salıb ki, odu əldə edib. O zamana kimi köçəri quşlar kimi soyuq, şaxtalı zamanlarda mülayim havalı yerlərə getməyə məcbur olub. Od əldə etdikdən sonra mağaralarda qərar tutublar.

Od Çərşənbəsi Novruzun mərasim dövründə ikinci çərşənbədir və bu mərasim zamanı insanlar odu qoruyub saxlamanın, onunla ünsiyyətin müxtəlif formalı rituallarını icra edirlər. Od bu mərasimdə təkcə fiziki anlamda deyil, həm də metafizik – yenilənmə, paklanma, qoruyuculuq və xeyirxahlıq simvolu kimi çıxış edir. Tarixən ulularımız, antik dövrlərdən burada yaşayan Qafqaz türklərinin ulu babaları olan albanlar günəşə, oda pərəstiş etmiş, işığa tapınmışdır. Gür­cüstan ərazisində atəşpərstlik qalıqları orada yaşayan türk-azəri xalqına məx­susdur. Bu barədə Barataşvili danışarkən Hörmüzdün Araqvi çayı sahilində ucaldılmış məbədinin əhalinin nəzər diqqətini cəlb etdiyini, xalqın səhərlər günəşin şüaları altında ona itaət etdiyini, qurbanvermə, xüsusi mərasim və ayinlərin Hörmüzdün mehrab və məbədlərində keçirildiyini, «cavan bir oğ­lanın oda qurban verilməsi allaha ən böyük mükafat» hesab edildiyini bildirir (2; 3.s.135).

Azərbaycanda atəşpərəstlik, oda sitayiş, Günəşin tanrı hesab edilməsi tədqiqatçıların tədqiqində özünə yer tapıb. E.B.Taylor Günəşin təbiət allah­la­rı arasında gücünə, şöhrətinə görə deyil, həm də torpağın, canlıların inkişa­fın­da, yaşamında oynadığı rola görə yer tutduğunu qeyd edir. Massagetlərin qışın dəhşətlərindən xilas üçün Günəş tanrısına öz atlarını Qurban kəsdiyi məlumdur.

Xalq içində Günəşə and içmə vardı. Tomiris Tanrı Günəşə and içirdi, mas­­­sagetlər günəşi yeganə tanrı sayırdı, günəşə atdan qurban kəsirdi,  «Aves­­­ta»da Hörmüzün köməkçisi – od, işıq ruhu, ən yaxşı qayda-qanun ya­ra­­­dıcısı, həqiqət rəmzi olan Arta vəsf olunur. Ulularımızın söz məbədgahı olan Zərdüştizmdə insan – kamil insan özündə təmiz bədən, təmiz söz, təmiz əməl kimi üç insani keyfiyyəti birləşdirir.  Platon insanda ilahi keyfiyyət kimi təmiz sözü, haqq sözü götürür. «Bu üç amil - insani kamilliyin üç mühüm şərti bəşəriyyətin dini, idraki və bədii fikrinin bel sütunu, canı» (4.s.300) kimi dəyərləndirilir.

Od Çərşənbəsi mərasimləri qədim zamanlardan bu yana müxtəlif toplumlarda - Azərbaycan, İran ərazisində qalan Cənubi Azərbaycan, Orta Asiya və Qafqaz xalqlarında - fərqli formalarda yaşayır. Mərasimlərin əsas nüvəsi odla bağlı xüsusi davranışlar, lətifələr, atalar sözləri, yandırma və coşdurma praktikasını özündə ehtiva edir. Od, günəş, qor, alovla bağlı düzülüb-qoşulan atalar sözü və məsəllər, alqış və dualar, qarğışlar yada düşür. Atalar sözlərində («Kişinin bir əli od, bir əli su olar», «ocağı olanın sığınmağa bucağı da olar», «su axışı ilə, od yan­­dırıb-yaxışı ilə tanınar», «Novruzda qalamağa odunu yoxdu, zodu çoxdu», «qışda od gövhərdi, Novruzda cövhərdi», «kişi Novruzda ağa ocağına dua verər, dığa ocağına yox», «Günəşin yazda torpaq üçün sehirli sirri də var, dürrü də»,  «Odun atası Oğur, anası Uğur­dur», «oda inanar, torpağa qısılarlar», «od-ocağın Novruzda istisini sevən, tüs­­tüsünü də sevər»), alqış və dualarda («Allah Yeni ildə ağ günü üstündən (el-obadan) əs­kik eləməsin, «Allah Yeni ildə işığını bol eləsin», «Allah Yeni ildə od-oca­ğı­nı gur eləsin», «Allah Yeni ildə şam-çırağını söndürməsin», «Allah Yeni il­də gözünə işıq, dizinə taqət versin», «Allah yeni ildə süfrəni şam-çı­raqsız qoymasın», «Allahdan arzum budur, Yeni ildə evində yeddi yerdə yeddi şam yan­dırasan», «Allahdan arzum budur, Yeni ildə ev-eşiyindən günəşin nuru əs­­kik olmasın», «Allahdan arzum budur, Yeni ildə od-oca­ğından aş qazanı əs­kik olmasın»), andlarımızda («And olsun od-ocağa»,«And olsun işığa», «And olsun çı­rağın şöləsinə», «And olsun günəşə», «And olsun günəşin şöləsinə»,«And ol­sun Allahın nuruna», «And olsun yetmiş iki şühədaya», «And olsun oca­ğa», «And olsun günü günortadan qaytarana», «And olsun övliyalar pirinə», «Od haqqı», «Ocağın bin-bərəkəti haqqı», «Ocağının piri haqqı», «İşıq haqqı», «Yeni ildə yandırdığın şam-çırağa and olsun» və s. (5.s.10) yaşayır. Od, günəş, isti, ocaq müqəddəs, ilahi gücə malik qüvvələr kimi qəbul edildiyi şübhəsizdir.

***

Od rituallarının strukturu və mərasimləri. Od Çərşənbəsinin icrasında rast gəlinən ən geniş yayılmış rituallar dan biri od üstündən atlanmadır. Novruz bayramında od üstündən atlanma, ağırlığın-uğurluğun odda yanması, pis, mənfi emosiyalardan od vasitəsilə qurtulma, xəstəliyin təmiz­lən­məsi, bir sözlə, şər qüvvələrdən od vasitəsilə qurtuluşa inam əski inam­la­rı­mızdandır. Məsələn, «şaman»lar – türkyut cadugərlərinin odla bağlı məra­sim­ləri haqqında məlumatlar var. Lev Qumilyov yazır: «...Menandr Ze­marxın başçılığı ilə türkyut xanının yanına yollanan səfirlik (568-ci il) haqqındakı hekayətində təmizləyici preventiv cadugərliyin bizim diqqətimizi çəkən nümunəsini gətirir: «Bu tayfadan olan bəzi adamlar deyirdilər ki, guya onlar bədbəxtliyi qova bilərlər. Zemarxın yanına gəldilər, romalıların özləri ilə gətirdikləri şeyləri götürdülər, onların hamısını bir yerə topladılar, sonra sidr budaqlarından tonqal qaladılar və iskit dilində nə isə barbar sözlər pı­çıldamağa başladılar. Eyni zamanda zəng səslənməyə və həmin şeylərin üzərində qaval zərbələri eşidilməyə başladı. Onlar sidr budağını fırladır, budaq isə odun hərarətindən çatıldayırdı. Artıq cəzb vəziyyətində olan bu adamlar isə hədə-qorxu gələrək yanan ruhları qovurdular. Deyirdilər ki, onların yad ruhları qovub adamları şərdən xilas etmək qabiliyyəti var. Guya bütün fəlakətləri qovandan sonra onlar Zemarxın özünü də tonqal üstündən keçirdilər və bu vasitə ilə özlərini də təmizlədilər. Yalnız od vasitəsi ilə təmizləndikdən sonra Zemarx xanın yanına bura­xıldı» (3.s.103).

Dediyimiz kimi, Novruzda od çərşənbəsi var. Bu çərşənbədə keçirilən ayinlər insanın mənəviyyətı ilə bağlı keçirilən mərasim kimi düşünülməlidir.

Bu ritualda iştirakçılar böyük oda atlayaraq keçirlər. Bu praktikada odun simvolik paklanma funksiyası vardır - insanlar odu nəzərdə tutulan sıçrayış sayəsində pislikləri, xəstəlikləri və neqativ enerjiləri atıb, özlərini yeniləyirlər.

Ənənədə tonqal qalamaq vardır, odun böyük odun kütləsi şəklində yandırılması geniş yayılıb. Bu od Novruz tonqalı hesab edilir və uşaqlar, gənclər və ailə üzvləri tərəfindən qorunur. Mərasim boyunca insanlar onu xeyir-dua ilə qarşılayır, odun üzərinə çörək, duz və digər xeyirli əşyalar qoyurlar.

Od Çərşənbəsinin ritualları dərin simvolik məna daşıyır. Bu simvolizm müxtəlif aspektlərdə özünü göstərir:

Od ilahiyyat və kosmik enerji ilə əlaqələndirilir. Ona atlanmaq, onu yaxınlaşdırmaq insanların pisliklərdən təmizlənməsi və yenidən doğulması rəmzi kimi qiymətləndirilir. Tədqiqatçılar «Zərdüşt odu»nu «qalanmış ocağın, yanan odun-ocağın alovu deyil, insanın daxilində yanan işıq», «məhəbbət odu», insanı «ailəyə bağlayan od», onun «amala, məsləkə və ümumən xeyir işlərə olan ehtirası, odu, alovu» kimi də izah edirlər.

Oda bir yerdə yığışmaq, birlikdə rituallar icra etmək qədim zamanlardan bu yana ailə və icma bağlarını gücləndirən sosial praktikadır. Ritualların icrası zamanı oxunan dualar, söylənilən atalar sözləri və mahni-qoşmalar insanların birliyini möhkəmləndirir.

 ***

Od həm də Günəşin enerjisi ilə əlaqələndirilir. Buna görə Od Çərşənbəsi ilin təkrar doğul­ması, işığın qaranlığa üstün gəlməsi rəmzi kimi başa düşülür. Tanrı anlayışının üzə çıxmasında Günəşin rolu böyükdür. Günəşin təkliyi, türkün mifoloji düşüncəsində Allahın təkliyi, dünyanı, canlıları, can­sızları, bitkiləri, heyvanları insanları da Onun (Tanrı) idarə etməsi, yer üzü­nün yara­dıcısı olması inamı var. Od (Günəş), Su, Torpaq, Hava olmasa hə­yat ola bilməz.  Suda dirilik key­fiyyəti var, «Torpaq mifoloji düşüncədə ilk in­­sa­nın anası sayılır. Yer ana, göy isə ata rolunu oy­nayır. Hava isə insana can verilməsində iştirak edir» (R. Əliyev).

Tədqiqatçılar Novruzun dörd atributundan biri olan odu, tonqalı, Gü­nəşi araşdırır, gəldikləri nəticəyə görə tonqal – günəş – od bir mərkəzdən çı­xış edir. İnsanlar, xüsusilə, türk xalqları qədim­dən günəşə sitayiş etmişlər.

Novruzun kökləri qədim mifoloji sistemlərə söykənir. Zərdüştlük dinində Od elementinə xüsusi yer verilirdi. Fəsadların olmaması üçün Odun qorunması və ona hörmət edilməsi vacib hesab olunurdu. Od məbədlərdə qorunur, dini mərasimlərdə Odun varlığı daim hiss edilirdi. Atəş­pərəstlik məgər türk mifoloji inanışından qaynaqlanmayıbmı? 10-12 min illik yaşı olan Zər­düştlük, Azərbaycan, Hindistan və digər yerlərdə mövcud olan od məbədləri, günəşi xilaskar sanan türk­lərin inanclarında tonqal qalama, günəşi çağırma, ilkin günəş şüalarını kim qarşılasa o ilin xoşbəxt firavan keçəcəyinə inam, Zərdüştün novruz axşamı suya gedib paklanması od-su-torpaq-külək haqqında ilkin türk mifoloji inanclarını özündə ehtiva edir. M.Qasımlı qeyd edir ki, «İşığın, günə­şin gücünə inanan qədim insan odun-alovun köməyi ilə yad-yabançı ruhları soyuq, qaranlıq, xəstə­lik gə­tirən, yaşayışa sıxıntı verən pis-şər qüvvələri qovub uzaqlaşdırmağın müm­­künlüyünə inanır­dı» (6. s.50-51). Bəzi tədqiqatçılar isə əslində insanlar ton­qalın ətrafına toplaşır, rəqs edir, üzərin­dən tullanır, müxtəlif ritualları ye­rinə yetirirsə, bunu «arxaik ritual» bilir  və bu fikirdədirlər ki, bu­rada «əcdad dünyasına yola salma və tonqalda Tenqriyə qurban vermə arxaik ritual hərə­kət­ləri gerçəkləşməkdədir. Hər nə qədər tonqal üzərindən tulla­nar­kən söylənən «ağırlığım, uğurluğum burda qalsın» ritual deyimi «türklərdə odun arındırıcı» funksiyası ilə izah olunursa olunsun, bizcə bu çox bəsit və ritualın sakral mahiyyəti ilə uzlaşmayan pofan səviyyəli bir yanaşmadan uzağa getmir. Özünü oda atan, alovun içərisindən keçən «ritual personajı» özünü Tanq Tenqriyə qurban etmiş olur. Bu qurban vermə ritual və simvolik xarakter daşıyır. Özünü odda qurban verən fərd Tanq Tenqrini simvolizə edən Ton­qalda onunla birləşir, bütövləşir, «o dünyada», xaos məkanında olur, əcdad ruhları ilə, «tın»la təmas yaradır, orada sakrallaşır və yenidən od­dan çı­xaraq «bu dün­yaya», kosmos məkanına qayıdır. Bizcə, perifastik formada işlənməsinə baxmayaraq, tərkibində iki semantemi birləşdirən ritual deyiminin – «ağırlığın (fiziki) və uğurluğun (mənəvi)» odda, ton­qal­da qal­ma­sı isə fər­din fiziki və mənəvi baxımdan özünü Tanrıya qurban verməsinin ifadə­sidir» (7. s.49).

Türklərin təkcə özlərini deyil, mal-qarasını da iki tonqal arasından ke­çirməsi, «Tanrıya qurban verməsi», «sakrallaşdırması», bu ənənənin indi də bəzi yerdərdə qaldığı məlumdur.

Qədim türk düşüncəsində Od kainatın enerjilərindən biri hesab olunurdu. O, həm təmiz­ləyici, həm də yaradıcı qüvvə olaraq qəbul edilirdi. Bu xalqların düşüncəsində Od həm mənəvi təmizliyi təmin edən bir vasitə, həm də həyata dair müsbət dəyişikliklərin rəmzi idi. Od Çərşənbəsi ritualının strukturunda bu köklər açıq-aydın görünür.

İnsanlar Od çərşənbəsi zamanı həyət-bacada, əkin-biçin yerlərində ocaq qalamaq, tövlələrdə, evlərdə şam-çıraq yandırmaqla «bir növ Yer ila­hə­sinin pak, təmiz qarşılamaq», «tonqalın isti nəfəsində bir sehr» (5) gö­rürlər.

Alov babam, Uğan nənəm,

Oğan babam - Od babam,

Yaxşılara aman, yamanlara dad babam.

Oğanı olanın odu olar,

Uğanı olanın dadı olar,

Alov babam, hay babam,

Yamanlara vay babam.

Külü qorlayan köz olsun,

Əhdi-peyman düz olsun.

Alov, alov, can alov,

El-obamda yan alov.

Alov babam, hay babam.

Uğan nənəm, hoy nənəm.

Oğan babam, hay babam,

Yamanlara vay babam.

Bu «avazlanmalarda Günəş, İşıq, Od-alov kultu, öyümü Oğan-Uğan tan­rı anlamında» təsvir olunduğu bildirilir (5).

Odla bağlı inamlarda maraqlı məqamlar var. Bu inamlara görə, ocağa tü­pürmək, üstünə su tökmək, ya da ayaqlayıb söndürmək günahdır. Ocaq sa­hi­binin acığına gəlib adama zərər yetirər. Ocaqlara gedəndə salam verərlər.

Türk adətlərində ölünün yuyulduğu yerdə şam yandırmaq adəti var.«Ölünün məzarı başında atəş yakmak, Türkmenlerde eskiden kalma bir adettir...

Ateşe hürmet çoktur, ateşe işeyen çocuklar döyülür, ocağa ayakkabı­sıy­la basanlar azarlanır. Ateş için şöyle bir dua etmek Türkmen adetlerindendir» (8. s.61).

Türk inanclarında «Ocakda atəş yanarkən (Hişşş) diye bir səs çıxarmazmı? Bir ocakda böylə bir səs çıxarsa o ev halkının iyiliklərinin baş­qaları tərəfindən anıldığı inancı vardır» (9. s.230).

Təbiətin qanunlarını dərk etməyən, onlardan yetərincə baş çıxara bil­məyən, dəhşətləri, sirləri qarşısında aciz qalan insanın ibtidai dövrlərdən fövqəltəbii qüvvəsinə inandığı  varlıqlardan Günəşlə yanaşı miflərdə Ay da diqqəti çəkir.

Ayla bağlı inamlar M.Kaşğarlının əsərində atalar sözündə yaşayır: «Bədirlənmiş ayı əllə göstərməzlər». Ay Günəş kimi işıq, nur daşıyıcısıdır ki, bu da Novruz nəğmələrində yaşayır. Gün, işıq saflıq keyfiyyətlidir. «Gün düşən yer murdar olmaz», «Günün işığı dəyən yer təmiz olar. Mundar olanlar da təmizlənər», «Ay təzə çıxanda salavat çevirərlər», «Ocağa su töküb söndürəndə gərəh pismillax deyəsən, yoxsa cinnər səni vırar», «Təzə evə köçəndə lap birinci çırax, bir də güzgü aparallar».

Ayı görəndə salavat çevirmək onunla izah edilir ki, o, ta qədimlərdən müqəddəs, mübarək sa­yılmışdır. Arxaik türk dünyagörüşlərində Ay orta əsr­lərə qədər (Oğuz ənənəsi) əcdad sayılmış, nur və təmizlik təcəssümü kimi ya­şayır. Novruz bayramının hər bir bölgədə müəyyən özəllikləri olsa da bü­tövlükdə ayinlər, mərasimlər bir ideyaya xidmət edir. Yeni ili sevinc, şad­lıq, bolluq içində keçirmək arzusuyla əlaqədər olaraq hər cür sınamalara, inam­lara əməl edilir.

Qədimlərdən Ay və Günün tutulması zamanı mərasimlər keçirilirdi.  On­ların tutulması fəla­kətə, müharibəyə, aclığa, səfalətə işarə sayılır. Camaat evlərdə, həyətlərdə mis ləyənləri döyəc­ləyər, səs-küy salar, Ay nənəni tutan Divi qovan mərasimlər keçirərdilər.

Günəşə və aya albanların sitayiş etdiyi, qurbanlarla müşayiət olunan dini mərasimlərin məbədlərdə icra edildiyi, Ay ilahəsinə aid olan belə mə­bədlərdən biri ölkənin şimal-qərb tərəfində olduğu bildirilir (10. s.57).

Zərdüştizmdə baş allah Hörmüzd günəşin antropomorfizmidir: «Buna görə də günəş bəzən onun oğlu, bəzən hər şeyi görən gözü, bəzən isə doğ­ru­dan-doğruya özü hesab edilirdi. Müqəddəs Atar-Adər-Azər-Atəş-od isə gü­nə­şin yer üzündə bir növ atributu, timsalı hesab edilirdi ki, buna görə də bu din eyni zamanda həm də atəşpərəstlik adlanırdı» (11. s.19).

Qədim türkülərdə Ay Tanrı, Gün Tanrı kim vəsf olunur. Türk İlahi şeir­­lərində «Tan Tanrını öymək var:

Körüqmə Kün Tenqri,

Siz bizni küzədinq!

Körünüqmə Ay Tenqri,

Siz bizni kurtqarınq!

          Tərcüməsi:

(Hər şeyi) görən Gün Tanrı,

Siz bizi qoruyun!

(Hamıya) görünən Ay Tanrı,

Siz bizi qoruyun!

Mifik qəhrəman və ilahilər sistemində od. Əsas mifik mətnlərdə, epik dastanlarda od tez-tez ilahi və qəhrəmani funksiyalarla müşahidə olunur. Məsələn, Zərdüşt mətni - Avesta - Odun bir çox aspektlərindən bəhs edir. Bu mətnlərdə Od həm ilahi sınaqlar, həm də təmizlənmə prosesləri ilə əlaqələndirilir. Bu baxımdan Od Çərşənbəsinin ritüel motivləri dərin mifoloji köklərə malikdir.

Ədəbiyyat

1. R. Əliyev. Mif və folklor: genezisi və poetikası. Bakı. Elm. 2005.
2. «Kavkaz» qəzeti, 1847, №33.
3. IV kitab.  «Elm nəşriyyatı,  Bakı.  1973.
4. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. Ən qədim dövrlər. «Qa­rabağ» nəşriyyatı. Bakı. 2009.
5. xalq mərasimləri və meydan tamaşaları. Maarif nəşriyyatı. Bakı. 1997.
6. AŞXƏDT. VIII. Səda nəşriyyatı. Bakı. 1999.
7. Ağaverdi Xəlil. Novruzun strukturu: arxaik ritual, təqvim və bayram»,«Dədə Qorqud» (elmi ədəbi toplu). 1(34). Bakı.2010.
8. Çəmənzəminli Y.V. Qızlar bulağı. Gənclik. Bakı.1972.
9. Cenupta türkmen oymakları II. Ali Rza Yalman (Yalğın) T.C.Kültür Bakanlığı.
10. Ш.Фярзялийев. Азярбайcан XV-XVİясрлярдя. Бакы. 1983.
11. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. Üç cilddə. I cild. Az.SSR EA nəş­riy­yatı. Bakı.1960.

                                  (ARDI VAR)

         OD ÇƏRŞƏNBƏSİ,  “AVESTA”DA OD ÇƏRŞƏNBƏSİNİN İZLƏRİ

                                     (II hissə)

“Avesta”da od (Avestik: Atar) çox önəmli yer tutur. Avesta Zərdüşt mədəniyyətinin müqəddəs mətnidir və odun kosmik, mənəvi və rituallarla əlaqələrini təsvir edir. Zərdüştlükdə Od - ilahi təmizləyici və qoruyucu qüvvə kimi qəbul edilmişdir. «Avesta»da od Ahura Məzdanın oğlu hesab edilir. Türk inanışlarında «od ana», «ana od», «od sahibəsi» müraciətləri matriarxatlıq dövrünün izlə­ri­­dir. H.İsmayılov Göyçənin Ağbulaq kəndinin içində «nə xristianlıq, nə də müsəlmanlıq» izləri olmayan qədim qəbirsitanlıqda «hər bir qəbrin üzərinə iri daşlar qoyulmuşdu. Bunlardan birinin üstündə alov təsvir edilmişdi», - deyir (1.s.336).

Qədim azərbaycanlılar od ətrafında dövrə vurur, yallı gedirlər. Yallı rəq­si odla, alovla ilişgəli olduğu haqda tədqiqatçıların müxtəlif fikirləri var­dır.  «Al»la «yal» sözünün bir mənada «uca», «alov» anlamında olduğu bildirilir. «Al» deyilərkən, uca, od, Günəş göz qarşısına gətirilirmiş. Azər­bay­can dilindəki av+o (al+ov) yalov fonetik variantı da var), al+düz (alqış) yav-ata=(yal+ama) sözlərindəki al//yal tərkibləri Al+bastı, Al+arvadı (bu sözün Al variantı da var) sözlərindəki av//al, yav//yalla eyni sözdür. Bir sıra türk dillərində yal-yala-ın od, alov anlamı vardır» (2.s.186). «Yallı» rəqsinin odun, alovun şərəfinə yaranmış «törən rəqsi» olduğu fikrini söyləyən M.Se­yidov «sonralar Günəş, od inamı ilə bağlı törən – mərasim rəqsi adi oyu­na, rəq­sə çevrilmişdir» – deyir və bunun iki səbəbini – «insanda dünyəvi hisslər və bu hisslərlə bağlı sənətə meylin güclü»lüyü, və «mərasim rəqsi Günəşə, oda tapınma ilə bağlı»lığını götürür. Yallı rəqsinin Günəşlə, odla, alovla-ya­lovla ilişgili «törən rəqsi» olduğunu qeyd edən tədqiqatçı M.Seyidov «elə buna görə də rəqs yal+lı-odlu-alovlu adlanmışdır. Yallı zaman keçdikcə dün­yəvi rəqsə çevrilmişdir», – deyir (2. s.232).

Ramazan Qafarlının od «insanın birliyi, mənəvi bütövlüyü, böyüklüyü, qolunun qüvvəsidir» fikrində həqiqət var. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında odla bağlı məsələlər araşdırılır. «Qanturalı Selcan xatunu gətirmək üçün digər (daha doğrusu qardaş -G.P) ölkəyə – Trabzona yola düşməyə hazırlaşır. Qan­­­­lı qoca oğlunu öz niyyətindən çəkindirmək istəyir, onu «əjdahalar, ilanlar sökə bilməyən qalın meşələrlə, sıx ormanlarla qorxudur. Qanturalı isə odun köməyi ilə keçilməz yerləri» adlayacağını bildirir.

Dədə Qorqud oğuzlarının adətincə, tonqal həmrəyliyə, birliyə çağırış rəmzi idi. Hündür yerdə bir tonqal qalananda xəbərdarlıq və səfərbərlik, ikisi – fəlakət və döyüşə çağırış, üçü – zəfər və təntənə demək idi. Doğrudur, das­ta­­nın heç bir yerində yazıçı Anarın təsvir etdiyi şəkildə dağ­larda tonqallar qalanmır. Lakin başqa mənbələrdə oğuzların məişətində ocağın mühüm əhəmiyyət kəsb etməsi geniş şərh olunur» (3.s.50).

Avestik konsepsiyada atar yalnız fiziki od deyil, həm də mənəvi işıq, təmizliyə və həyat enerjisinə işarədir. Atar ilahi varlığın bir təzahürü olaraq qəbul edilir və məbəd mərasimlərində xüsusi yer tutur. Rituallarda Atarın çağırılması, dualar vasitəsilə onun varlığının hiss edilməsi adət halını almışdı. Ahuraməzdanın oğlu («Avesta») Od insanlığın təməlində Xeyirxahlıq, istilik, səmimilik, insanpərvərlik rəmzidir. Türk inanışlarında «od ana», «ana od», «od sahibəsi» müra­ci­ət­ləri matriarxatlıq dövründən üzü bəri yaşayır. Hər il Novruzun möhtəşəm çərşənbələrindən biri olan Od çərşənbəsində yaradılış, həyat, idrak fəlsəfəsi ilə zəngin mərasimlər icra edilir, bayram şən­liklərinin tərkib hissəsinə çevrilmiş həyat üçün əsas olan dörd atributdan biri Od da qoruyucu, yaradıcı keyfiyyətləri ilə hörmətlə, izzətlə xatırlanır.

Zərdüşt təlimini Novruz bayramı mərasimlərindən ayırmaq, bir-birin­dən qoparmaq olmaz. Öz yaşayışında bu dörd ünsürün qüdrətini görən insan milyon illər inancları üzərində köklənib, yaşayıb, yaradıb. Zərdüşt də onun dini-fəlsəfi fikirlərini kitablaşdırıb. Novruzda əsas ayinlər olan odla, suyla təmizlənmə, küləklə, torpaqla bağlı bütün məsələlər Zərdüşt təlimində fəlsəfi ma­hiy­yətdə üzə çıxır.

Zərdüştün şəxsiyyəti, vətəni haqqında tədqiqatçıların çoxu apardıqları araşdırmalarda Azər­baycanı zərdüşt dininin meydana gəldiyi yer bilir. «Aves­ta»nın birinci kitabında (s.9) bütün İran və ərəb tarixçilərinin, o cüm­lə­dən, orta əsr müəllifləri Bəlazuri, Məsudi, Təbəri, İbn Bəlxi, İbn Xordadbeh, Həmzə İstəhami, İbn Miskəveyh, Yaqut Həməvi və başqalarının Azər­baycanı zərdüşt­liyin vətəni hesab etdiyi, Azərbaycanda-Urmiyada doğul­duğu, zərdüştilərin dini kitablarında da «bu fikrin təsdiq edildiyi» (4.s.21) məlumdur.

Avesta mətnlərində od həm qoruyucu, həm də mühakiməedici bir mexanizm kimi təsvir edilir. Onun ilahiliyi və rituallarla əlaqəsi, müxtəlif mərasimlərdə rolu qeyd olunur. Odun ritualları insanların mənəvi təmizliyi ilə birbaşa bağlıdır.

Od Çərşənbəsi ritualı ilə Avesta mətnləri arasındakı əlaqə mövzusu mədəni antropologiyada geniş müzakirə olunur. Odun mifik, kosmik və rituallarla bağının izləri Avesta mətnlərində yer alır və bu ritual motivlər minilliklər ərzində toplum səviyyəsində yaşamaqda davam etmişdir. Dünyanı istila edən Makedoniyalı İsgəndərin «Avesta»nı yandırması, bütün maqları öldürtməsini xalqının keçmiş tarixi ilə öyünməkdə haqlı olan tədqiqatçı E.Əlibəyzadə haqlıdır belə əlaqə­ləndirməkdə ki, «onu («Avesta»nı-G.P) məhv etmək, yer üzündən silmək, bu ilk bulağı kor qoy­maq  la­zım­dır ki, dünya fəlsəfəsinin ilkin çeşməsi Yunanıstandan axsın, dünya fəl­səfə elminin ilk vətəni ora olsun. İsgəndərin niyyəti, qəsdi, məramı bu idi ki, «Avesta» əzəli olduğu, yunan fəlsəfi görüşünü çox qabaqlayacağı üçün onun izini  itirmək lazımdır. Belə deyilsə, bəs niyə o, maqları – «o vaxtlar bütün dini əsərləri şifahi ifa edən kahinləri, dinin canlı kitablarını» da məhv edir, öl­dürürdü?». Bəlkə də təkcə Yazın-Novruzun ilkin mərasimləri ilə bağlı de­yil, həm də yüksək idraki qüdrət sahibi maqların şifahi nəğmələrində digər hə­yat fəlsəfəsi ilə bağlı zəngin məlumatlar da yaşayırmış, onlara qısqa­nan­lar, sonradan gələn dinlər, dini-fəlsəfi dünyamızı yer üzündən silmək üçün hər cür dürlü, zəkalı başları kəsib, minarələr ucaltmaqdan çəkinmə­dilər. Xalq bir yandan sonralar xristianlıq, islami dini görüşlərin, sovet ide­o­logi­ya­sı­nın sərt cəzaları qarşısında qaldı. Bununla belə, ulularından miras qalan milli-mənəvi dəyərləri yaşatdı, idrakının işığında daha da zənginləş­dirdi...

Avesta mətnlərində od kosmosun harmoniyasını qoruyan bir enerjidir. Od Çərşənbəsi mə­rasimi də insanın kosmik dövranla uyğunlaşmasını, kainat enerjilərini qəbul etməsini rəmzləşdirir.

Avesta mətnlərində dualar vasitəsilə odun adının çəkilməsi, onun ilahi funksiyalarının vurğulanması, bu ənənənin sonrakı mərasimlərə- o cümlədən Od Çərşənbəsinə - təsirini göstərir.

Azərbaycan hər zaman dünya tarixçilərinin, səyyahlarının diqqətində olub. Müxtəlif əsrlərdə bu ölkəyə səyahət edən, Avropa, Asiyanın digər böl­gələrindən olan tarixçilər söylədikləri maraqlı mə­­lumatlarda Azərbaycanı od­lar diyarı kimi təsvir etmiş, görüb, şahidi olduğu faktları qələmə al­­mışdır. Məsələn, ingilis səyyahı, publisisti Cons Xanveyə istinadən XVIII əsr alman səyyahı yazır:

«İnsanlar bədbəxtlik və zülmdən müdafiə axtararaq, xoşbəxtlik və əmin-amanlıq haqqında dualar edərək oda ibadət edirdilər. Bu qədim od­lar­dan da Azərbaycan özünün «Odlar yurdu» adını almışdır. Ölkənin şima­lın­da, Abşeronda isə sirli «sönməz məşəllər» əbədi olaraq yanırdı. Qədim azər­baycanlılar – atəşpərəstlər bu odların yanına gəlir, onlara səcdə edir və bu­ra­da Atəşgah mə­bədləri inşa edirdilər.

Əsrlər keçdi, Azərbaycanda qədim din unuduldu. Abşeronun «əbədi odlar»ı öz ilahi xidmə­tinə, onun təsərrüfat və məişət ehtiyaclarının ödənil­mə­­sinə yönəldildi. Yalnız odların yan­dığı yer «od yeri», «od səcdəgahı» – Atəş­gah» adı altında xalqın yaddaşına həkk olundu. XVIII əsrdə köh­nə məbədin üzərində yenidən ucaldılmış hazırki «Atəşgah» məbədi də xalq tə­rəfindən belə ad­lanırdı.

Azərbaycan artıq inkişaf etmiş feodal dövləti olduğu vaxtdan da onun tarixinin digər sə­hifələri bu görkəmli abidənin taleyində əks olunmuşdur. Ərazisindən Böyük İpək yolunun keçdiyi orta əsr Azərbaycanı bir çox öl­kələrlə ticarətdə və mədəni sərvətlərin mübadiləsində iştirak edirdi. Onun Hindistanla da əlaqəsi var idi. Hindistanın  ticarət adamları Abşeronun əbədi odları haq­qındakı xəbərləri, indinin özündə də odun müqəddəs hesab olun­duğu öz uzaq vətənlərinə apardılar. Ticarət karvanlarının ardınca isə oda iba­dət edən zəvvarların Abşerona axını başlandı» (5.s.21).

Mənbələrin birində Bakıdakı Od məbədi Atəşgah məbəddə həmişə hind sadxuları yaşadığı, bu Böyük Od məbədinə bənzər «kiçik od məbədi»­nin Hindistanın Kanq vilayətində olub, indi də fəaliyyət göstərdiyi, bunların arasındakı əlaqənin olduğu bildirilir (6.s.162).

«Avesta» başıbəlalı xalqımızın digər qonşularımız tərəfindən mənim­sənilməsinə cəhd edilən qədim milli-mənəvi abidələrindən biridir. Onun tarixini qeyri-türk, Azərbaycan tarixçiləri saxta­laşdırmaqla, sonralar bu bö­yük mədəni irsin hansı xalqa məxsus olduğunu araşdırmağa çalışan Avropa, şərq alimlərini, tarixçilərini də çaş-baş salmışdır. «Avesta» bütöv bir xalqın mədəni irsi, mənəviyyat tarixidir, yaşama tərzinin, sosial, iqtisadi, siyasi, mə­­dəni həyatının salnaməsidir. Bədii düşüncə təfəkkürünün məhsuludur, inanclarının bütöv bir salnaməsidir. Tədqiqatçı alimlər bu bö­yük irsin hansı xalqa məxsus  olduğunu araşdırarkən maraqlı, mürəkkəb, ziddiyyətli müla­hizələrini söyləmişlər.

 «Avesta»nın fars tayfalarından olan arilərə aid edilməsinin əksinə fikir söylənilən bu kitabda fars tayfalarının «hələ müəyyən olmadığı bir vaxta aid» olduğu, ola bilsin ki, o vaxt ayrıca ari tayfalarının da olmadığı söylə­nilir: «belə ki, onların bir qismi Hindistanda fəth edilib, xüsusi vətəndaşlığı və mədəniyyətinin əsası qoyulmuş olan Himalaydan gəlmiş, digər qismi isə cənub-qərbi Asiyada qalmışdı» (bax. Çetıre stati iz Zandavestı. SPb, 1911. s.XVII-XVIII).

XVIII əsrdə fransa alimi Düperron Anketilin qərbə təqdim etdiyi «Zan­davesta» üzərində düşünərkən polşa alimi K.Kossoviç «Zəndcə ad­landırılan zənd və zandavesta sözlərinə kitabələrin heç birində rast»  gəlinmədiyini, bu sözün Anketil tərəfindən izahı verilmədiyini,  Zandavesta adı ilə məşhur olan bu kitabın dilinin «sözün əsl mənasında qədim farsların dili deyildir. İran hökm­darlarının adı olan Pars sözünün özünə belə qədim fars kitabə­lə­rin­də heç yerdə rast gəlmirik» və «Zandavesta»nın dili Himalay arilərinə qə­dərki ümumi dil də deyildi, müasir alimlərin ədalətlə adlandırdığı qədim fars dilli kitabənin dilinin müqayisəsi aşkar edir ki, bu dil yenə də qədim İran həyatının çox dövrlərini səciyyələndirə bilmir» (Çetıre stati iz Zan­da­ves­tı. SPb, 1911. s.XX-XXIV, XXV-XXVIII) fikirlərini yada salan E.Əli­­­­bəy­­zadə «keçən əsrin 50-60-cı illərində zəngin şumer mədəniyyəti hələ aş­ka­ra çıxmamışdı. Şumer yazıları, dini-mifik görüşləri, ədəbi və elmi əsər­ləri, bu əsərlərin dili və s. barədə təsəvvür yox idi. Bu barədə K.Kossoviç də söz deyə bilməz­di» fikir­lərində haqlı idi. Bu iz aparıb onu şumerlərə (türk­lərin əcdadlarına), Babil mədəniyyətinə çıxarırdı.

Zərdüşt deyildiyi kimi, V əsrlərdə deyil, lap qədimlərdə yaşamış türk­əsilli muğdur, maqdır. «İngilis alimi Meri Boys «Avesta»nın qatlarına əsas­la­­­naraq Zərdüştün onun xalqı qədər tarixdən əvvəlki dövrlərdə yaşadığını qeyd etməklə bərabər öz peyğəmbərliyini də yeddi işıqlı ilahdan aldığını qeyd edir. Qat-Yasna 43-ə istinad edən alim yazır ki, Zərdüşt bahar bayra­mın­­dakı yığın­caqda iştirak etmək üçün səhər tezdən çaya getdi ki, oradan haoma (səməni halvası) hazırlamaq üçün çay suyu götürsün. O suyu götürüb geri qayıdanda baharın təmiz havasında onun qarşısında işıq saçan bir ilah göründü. O, Zərdüştü Ahura-Məzdanın və digər beş işıq saçan ilahın yanına gəlirdi. İşıq o qədər güclü idi ki, Zərdüşt  öz kölgəsini görə bilmədi. Elə bu vaxt Zərdüşt bu yeddi ilahdan öz vəhyini (peyğəmbərliyi) aldı» (7. s.28).

Bu yeddi ilah ifadəsi qədim Azərbaycandakı mannalıların yeddi səy­ya­rə ilə bağlı sitayişləri, inamlarını əks etdirir. Səyyarələr (Mah, Otarid, Zöh­­rə, Af­tab, Mürrix, Müştəri, Zöhəl) zərdüştiliklə əlaqələndirilir. «Zər­düşt» sözü­nün özünün yunan sözü olub «iki hissədən «zoor» və «astr»dan  ibarət olub, mə­­nası ulduzları öyrənən, ulduzları sayan və ya ulduz alimi de­məkdir» (8). Deməli, Novruzun ən dəyərli mərasimlərini özündə əks etdirən bu bö­yük dini-fəlsəfi-ədəbi kitabə özündə bu ayinləri, dini dünya­görüşləri ümu­mi­ləşdirmişdir. Zərdüşt öz həyatını günəşin, ayın, ul­duzların öyrənməsinə həsr etmiş, ulularının inam və etiqadlarında əbə­diləşmiş bu mərasimlərin kö­kü­nü axtaran, onları araşdıran bir alim də ola bilər. Onun axtarışları Nov­ruz­da əsas olan amillərlə səs­ləşir. Zərdüştilər daima günəş, ay, ulduzlarla bağlı bi­likləri təbliğ etmişlər. Tədqiqatçılar Midiya dövlətinin bayrağının üzərin­dəki ayın təsvirini, bu gün də Azərbaycan bayrağında saxlanan səkkiz guşəli ul­duz və ay təsvirlərinin «əski köklərimizlə bağ­lılığına işarə» oldu­ğunu bil­dirir. «Qədim abidələri arxeologiya və geodeziya cəhətdən tədqiq edən ingi­lis alimi Strounrenqs sübut edir ki, qədim dövrlərə aid bütxanalar tək­cə iba­dət mərkəzi olmamış, onlar eyni zamanda göydəki ulduz­ları mü­şa­hidə edib öy­rənmək üçün bir növ rəsədxana rolunu oyna­mışdır. Bunu həmin abidələrin həm hündürlüyü, həm də yüksək dağ başında olması sübut edir. Şumer və Babilistanda olan zikkuratlara gəlincə həmin zikkuratlar eramız­dan əvvəl Mannada, Midiyada mövcud olmuşdur. Zik­kurat yeddi ulduzlu məbədini əks etdirən baş məbəd və rəsədxana idi. Onun hər mərtəbəsi yeddi ulduzun rən­gi­ni əks etdirirdi. Herodot Ekbatanda (Hə­mə­danda) midiyalıların seçdikləri ölkənin başçısı olan Deyok üçün tikdikləri belə bir Zikkurat haqqında da ge­niş məlumat verir (9.s.54; 10.s.333).

Yeddi səyyarə ilə bağlı dünyagörüşləri özündə əks etdirən, Heris şəhə­rində 1880-ci ildə toxunan, üzərində farsca yazılmış «həft-peykər» xalçası haqqında tədqiqatçılar məlumat verir (11.s.331). Qədim Azərbaycanda olan yed­di ulduza sitayiş və onlar haqqında məlumatların şumer astrologiyası ilə oxşarlığı diqqətə çatdırılır.

İlk insanların içində uzaq görən, müdrik, 6-cı hissi güclü olan insanlar olduğu fikri güman edilir. Maqlar, muğlar xalqımız içində gələcəyi görən, ulduzların, kosmik ünsürlərin hərəkəti ilə yerdə baş verəcək hərəkətləri, on­lara təsirini öyrənmək qüdrətinə malik olmuşlar. Əslində bunlar bütxana­lar­da oturan kahinlərdir, bəli, ulduzları, planetlərin hərəkətini, ayın, günəşin hə­rə­­kə­tini öyrənmiş, bununla insanların yerdəki həyatın əlaqəsinin olduğunu dərk etmiş, proqnozlar irəli sür­müşlər, bu proqnozların düzgün çıxması, il­lər­lə aparılan müşahidələr onlara ola bilsin ki, bütxa­nalardan rəsədxana kimi də yararlanmağa şərait yaratmışdır. Elmin, texnikanın inkişaf etmədiyi bir za­­manda, dünyada baş verən təbiət qanunauyğunluqları haqqında yetərincə tibbi, bioloji, fizioloji, kimyəvi, riyazi bilikləri olmayan insanlar maraq dai­rə­­sinə görə dünyanın bütün canlı varlıqlarından üstündür. Onların yönəldə bi­ləcəyi, sahibi olduğu əqli, şüuru, onun inkişafı dün­yada, təbiətdə baş verən hadisələrin öyrənilməsi istiqamətinə yönəlmişdi, insanlar  ibtidai astro­nomik tədqiqatlarını aparmış, talelərinin, həyatlarının kosmik aləmlə canlı bağlı­lı­ğını görmüşdü, gücü önündə çarəsiz qalanda dünyanı idarə edə bilən vahid bir qüvvənin gücünə inanmışdı, ona sığınmış, hər şeyin – yerin, göyün bir nöq­­tədən idarə olunduğuna inanmışdı, zaman-zaman o idarəedənin insan­larla təması nəticəsində seçilmişlər, peyğəmbərlər olmuş, xalq onların düz­gün, doğru fikirlərinin nəticələrindən yararlanmışdır, onun ardınca getmiş, ona inanmış, dürlü-dürlü sözlərinin, dualarının xeyrini görmüşdür. Zərdüşt Də­də Qorqud kimi, bəlkə də daha mükəmməl, daha qüdrətli, daha uzaq­gö­rən, göylərə, Təktanrıya daha yaxın qüvvədir desək, səhv etmərik. Dədə Qor­­qud olumlu, son ucu ölümlü dünyada insanın həyatında Tanrının rolunu görüb. Zərdüşt də min illərin mərasim və ayinlərinin kökünü araşdırıb, gördüyü heyrətamizliklər  içində yaşadığı ikili dünyanın mənəvi xəritəsini cızıb.

Zərdüştün də müqəddəs hisslərlə yanaşdığı Novruz təkcə bir bayram, adət-ənənə, mənəvi dəyərlər toplusu deyildir. O astronomiya, riyaziyyat, nü­cum, biologiya, coğrafiya, ədəbiyyat, fəlsəfə, din və s. kimi elmlər haq­qın­da il­kin nəzəri görüşlər məcmusudur. Zərdüşt, onun yurdu, «Avesta» haq­qında apa­rılan uzunmüddətli araşdırmalar, Zərdüştün davamçıları olan maq//muğ­lar haqqında tarixdə olan tədqiqatlar diqqəti cəlb edir. Herodot, Strabon və digər alimlərin «Aves­ta»nın yaradıcıları, davamçıları olan maq­lar//muğlar haq­qında, onların qeyri-adi yaradıcılığı, ağlı, zəkası haqqında fikirləri ma­raq­lıdır. Layertli Diogen, Ərəstun, Hermipp, Yevdoks, Feopomp və başqa alim və yazıçılar fəlsəfə elminin maqlarla bağlı olduğu fikrini, on­la­­rın odu, tor­pağı, suyu və havanı Tanrı saydığını bildirirlər. Bu dörd ün­sürü Tanrı sayan maqlar (əski türklərin xələfləri) vaxtını tanrılara ibadət etmək və qur­ban verməklə keçirirlər. Belə hesab edirlər ki, onları ancaq tanrılar hi­ma­yə edir. Onlar odu, torpağı və suyu Tanrı sayaraq, bunların mövcudluğu və ya­ran­ması barədə düşünürlər; onlar «ədalət haqqında əsərlər yaradırlar. .. Fal aç­ma, gələcəyi xəbər vermə ilə məşğul olur və təsdiq edirlər ki, guya tan­­rılar onları öz gözü ilə görür» (Dioqen Lartskiy. O jizni uçeniex i izre­çe­niex zna­menitıx filosofov, izd. «Mısl», Moskva,1979).

Tədqiqatçı alim Baloğlan Şəfizadə «Zərdüşt, Avesta, Azərbaycan...» əsərində «Avesta»nı, zərdüştlüyü «türklərə məxsus» bilir və avestaşünaslığın Zərdüştün türk olduğunu qəbul etdiyini söyləyir. Prof.Qəzənfər Kazımov bu əsərdə qo­yulan problemləri yüksək dəyərləndirir.

1. mövcud olan dövlətləri yada salmağı məsləhət bilir: «Belə ki, hələ e. ə. III-II minil­lik­lərdə burada və bura yaxın bölgələrdə Aratta, Kutilər, Lullubbe, Turu­ki­lər, Hürrilər, Kimmerlər, İskit sakalar, Massaketlər, Elamlar, Kas­pi­lər, Man­na  və b. dövlətlər fəaliyyət göstərmişlər. Xatırlatdığımız dövlətlərin ək­səriy­yəti bir-biri­nə yaxın olan türk dilində danışmışlar. Belə olan halda Zərrdüşt «Avesta»nı hansı dildə yaza bilərdi? Şübhəsiz bu dillərin birində Zərdüşt pey­ğəmbər «Avesta»nı başqa dildə yazsa  idi, onu kim oxumalı idi. Axı o ma­hir bir natiq kimi xalq içərisində gəzir, «Avesta»nı onların öz dilin­də söy­­ləyirdi. Bir də ki, farslar həmin bölgəyə e. ə. V yüzildə Hindistandan gəlib Xəzərin cənubi Şərq ətəyində kiçik bir vilayətə sahib olmuşdular. Son­ralar çox sürətlə inkişaf edib qonşu dövlətləri də öz ərazilərinə qatmağa nail ol­muşlar» (eləcə də «Avesta»ya da sahib çıxmaq istəmişlər-G.P) (12. s.54).

«Avesta»nın tarixini saxtalaşdıranların günahı ucbatından türk xalq­larının ulularının bu mənəvi mədəniyyət tarixi digər xalqlara aid edilir.

Tədqiqatçılar Zərdüştizmin digər xalqlara (farslara, yunanlara və digər xəzərətrafı xalqlara) güclü təsiri olduğunu, onun dini-fəlsəfi görüşlərinin yu­nanların da bəzən adına çıxıldığını, farsların getdikcə onu öz adlarına «çıx­dığını», bu siyasətin bu gün də davam etdirildiyini, tarixin bu gün də «təkrar olunduğu»nu bildirirlər. Midiya dövləti dövründən farslarla digər xalqlar, xüsusilə, maqların xələfləri olan türklər arasında hakimiyyət və müstəqillik uğ­runda gedən mübarizələr»in bu gün də İranda davam etdiyini, bununla belə, sabaha nikbinliklə baxdığımızı qeyd edir: «Beləliklə, Midiya dövləti və onun tərkibində birləşən maq tayfası qədim Azərbaycan torpa­ğının əzəli xal­qı olub, öz ağlı, zəkası və fərasəti ilə tarixdə silinməz izlər bu­ra­xıb. Bu xalq Zərdüştün başçılığı ilə elə ədəbi, dini-fəlsəfi cərəyan yaradıb, elə irs qoyub ge­dib ki, tarix durduqca qalacaq, elm, fəlsəfə tarixinin ədəbi mövzusu, təd­qiqat obyekti olacaq, qaranlıq məsələlər get-gedə öz həl­lini tapacaq, müəm­malı sirlər açılacaqdır.

Zərdüşt maq tayfasındandır, maqlar Herodotun məlumatına görə, Mi­diya dövlətinin banisi Deyokun hakimiyyətində birləşdirdiyi 6 tayfadan biri olub, «Astiaq» əfsanəsində də tez-tez xatırlanır. Tədqiqatçılar araşdır­ma­ları­na əsasən Midiya dövlətinin hökmdarı olan Astiaqın yuxu­larını yozan­dır. As­tiaq onların nəslindəndir, tayfasındandır, o xalqa mənsubdur. Hər çətin­liyində gördüyü yuxularını belə yozmağa onları çağırır, onlardan «xahiş edir ki, «mənim və sizin evinizin təhlükəsizliyini təmin üçün nə etmək gə­rək?». Maqlar cavab verir ki, «Hökmdar! Axı bizim üçün də tamamilə va­cib­dir ki, Siz, bizim həmtayfamız hökmranlıqda qalırsız və biz də sizin ira­dənizə və sizin fikrinizə böyük ehtiramla şərik oluruq» (9).

Tədqiqatçı alim E.Əlibəyzadə «Avesta»nın pəhləvi dilində yazılmasına qarşı çıxır, apardığı bir çox araşdırmalar əsasında bu qəti fikri söyləyir ki, «Maqlar Midiya dövlətinin mühüm xalqı olub. ... hakimiyyət onların əqli-zəkası və məsləhətilə idarə olunurdu... Midiya hökmdarları De­yok, Fraorta, Kioksar, Astiaq maqlarla «həmtayfa» idi. Midiyalılar fars deyildi, altı tay­fanı birləş­dirən müstəqil Azərbaycan dövləti idi. Varislik başqasına çat­ma­sın deyə hökmdar qızını yad tayfa nümayəndəsinə – Kambisə ərə vermişdi». Be­lə bir şəraitdə Midiya dövlətində yad farslara bu cür münasibət olduğu halda «Avesta»nın fars dilində yazılması qeyri-mümkün idi: «Midiya döv­lətinin dini ideologiyası nə üçün və hansı məntiqə görə onlara yad olan bir tayfanın dilində, fars dilində yazılmalı imiş?» (13. s.57). Tək yaradana sitayiş var. Xalq yeganə Yaradıcı qüvvəni işıqda, tə­biətdə, onun gözəl varlıqlarında gö­rüb, insanları xeyir işlər görməklə inkişafa səsləyir.

Hələ çox-çox əvvələrə aid olan Altayda Pazırık kurqanından tapılmış «təxminən m.ö. son minilliyin əvvəllərinə aid paltar-palaz üzərində çəkilmiş dini təsvir»də iskit-türk qadınlarının «oda, atəşə sitayişi, ibadəti»nin də atəşpərəstliklə bağlı dini inamları özündə əks etdirdiyi bildirilir. Bəşər tari­xində farsların izi-tozu olmayan bir dövrün abidəsi olan bu sənət əsəri kimi artıq tanıdığımız abidənin («Avesta») xalqımıza məxsusluğunu israr etmək­də tədqiqatçılar haqlıdır.

Bir zamanlar dünyanın xəritəsi cızılmazdan on min illər əvvəllər möv­cud olan «Avesta»nın 128 il də Midiya dövlətinə xidmət etdiyi, sonra fars­ların əlinə keçdiyi, İran dövlətinin dini-ədəbi ideologiyasına keçərkən çox dəyişikliklərə məruz qaldığı araşdırılıb,

Makedoniyalı İsgəndərin Daranın xəzinəsində olan on iki min inək də­risi üzərinə yazılmış əlyazmasını yandırdığı, atəşgahları dağıtdığı, kahin­lə­ri məhv etdiyi, buna görə də «Avesta»nın beşdən üçünün yox olduğu mə­lum­dur. Nizami Gəncəvi «İsgəndərnamə»də yazır:

İsgəndər: «Atəş gülzarından məhəbbəti üzdü,

... Atəşə pərəstiş edənlərin tüstüsünü çıxartdı.

Əmr etdi: camaat onun dövründə

... günəşə, aya dalını çevirsin,

... «Zənd» əfsun kitabı suya atılsın,

... dəftərxanalarda dustaq edilsin.

Öz ulu babasının yolunu xalqa göstərdi.

... sonra nədimlərin tədbirilə

Azərabadqan tərəfə yönəldi.

Hər yerdə atəş görərkən, fövrən

Odu söndürüldü, «Zəndi» sildirdi» (Qəzənfər Əliyevin filoloji tərcüməsi).

Meri Boys İsgəndərin bəşər tarixinin ən ağır günahkarları sırasında ol­duğunu deyir, soqdi dilli fraqmentləri yada salır. İsgəndərin bu ağır cina­yət­ləri içində maqları öldürtməsi, məbədləri talan etdirdiyi, çoxlü muqəddəs zər­düştçüləri məhv etdiyi, o vaxtkı əsərləri «şifahi ifa edən kahinlərin – «dinin canlı kitabı»nın kütləvi məhvinin çoxlu qədim əsərlərin də məhvinə gə­ti­rib çıxardığı, bunu xalq içində söylənən rəvayətlərdə də yaşandığı söy­lənir.

Nizami sonrakı illərin muğlarını – artıq əsl muğların – zərdüştilərin yeri­ni tutan yalançı, hakim siniflərin saxta avestaçılarını tənqid edir:

«Muğlarda belə bir azar da vardı,

Hər ilin başında bir qız alardı.

Novruz ilə Şəddə bayramlarında

Ayinlər yenidən olurdu bərpa.

Ər üzü görməmiş gəlinlər, qızlar,

Evindən sevinclə dişarı çıxar,

Əllər al xınalı, üzlər bəzəkli,

Hər yandan gəlirdi coşqun ürəkli,

Önündə alşərab hər üzü lalə,

Muğlarla üz-üzə vurur piyalə» (14.s.172).

Artıq burada əvvəlki muğlar deyil, fars ideologiyasına xidmət edən muğlardan söhbət gedə bilər. «Avesta»da çirkin əməllərə dini don geyindirilir. Əxlaq normaları millilik çərçivəsindən çıxır. Evlənmə adətləri dəyişdi­rilir, tədqiqatçılar Kirin oğlu Kambisin «Avesta»da qan qohumu ilə evlən­mək adəti olmasa da onun öz bacısı ilə izdivacı məsələlərini araşdırır. İngilis alimi Meri Boys Kambisin iki bacısı ilə olan kəbini haqqında yazır. Herodotun məlumatında da onun bacılardan birinə vurulduğu, adətin ziddinə getdiyi, onunla evlənmək üçün hökmdarlıq gücündən istifadə etdiyi, müqəddəs adətləri üstələdiyi («farsların hökmdarı hər nə istəsə, ona icazə verilir») mə­lumdur. Bütün bu məlumatları araşdıran tədqiqatçı Meri Boys bildirir ki, «Əgər Herodotun məlu­matına bütün təfsilatı ilə inanmış olsaq, onda bu gös­tərir ki, qərbi iranlıların Kambisə qədər qan qohumu ilə kəbin əlaqəsi məlum deyil. Bununla belə, kifayət qədər təəccüblüdür ki, bir hökmdarın şıltaqlığı ilə ortaya çıxan adətə əməl etmək, dini vəzifə olaraq, bütün möminlərin öh­də­sinə düşürmüş» (Meri Boys. Zoroavstriyı. Verovanie i obıçai, izd. «Na­u­ka», Moskva. 1987. s. 97) .

Burada «Avesta» yaradıcılarının, maqların yolundan «sapması»nı saray mühiti, saray əxlaqı ilə əlaqələndirən tədqiqatçı E.Əlibəyzadə «Avesta»ya salınan «müqəddəs qanun» kimi hallanan «qan qohumu ilə evlənmək, ailə qurmaq» adətini «insanlıq tarixinə ləkə» bilir: «Çox ağır ləkə. Buna görə də tarixən lənətlə qarşılanmışdı». Elməddin Əlibəyzadə Makedoniyalı  İsgən­dəri də «Aves­ta»ya qarşı çevirən səbəblərdən biri kimi bunu görür,  ona görə xal­qın bu adətə uymadığını, «bu iyrənc adətin yalnız İran sarayları və bu ətrafda dolaşan din nümayəndələri, möbidləri» arasında qala bildiyini qeyd edir.

Nizami də İsgəndəri öz ölkəsində gəzdirərkən «hədəfi» belə iyrənc adət­­lərin bizdə olmadığına onu inandırmaq, bu xalqın böyük qüdrət, mənə­viy­yat sahibi olduğunu sübuta yetirmək məqsədi güdmüşdür. Müdrik qoca­ların söhbətindən, gördüklərindən, şahidi olduğu hadisələrdən  sonra İsgən­dər öz-özünə deyir:

......Arifsən əgər,

Qoy sənə ibrət olsun bu sözlər.

...elə bil dünyanı o pərvərdiyar,

Bu mərd insanlarçün etmiş bərqərar.

Bunlar şövkət vermiş aləmə, yəqin,

Sütunu bunlardır bütün aləmin.

Düz yaşayış yolu budursa əgər,

İnsan bunlardısa, bəs nəyik bizlər?

Bizi haqq göndərib çölə, dənizə,

Qəsdi göstərməkmiş bunları bizə.

Vəhşi adətlərə eyləyib nifrət,

Öyrənək bunlardan ayin, mərifət.

Bunları əvvəldən görsəydim əgər,

Dünyanı bu qədər gəzməzdim hədər.

Tapardım özümə dağda bir kaha,

İbadət eylərdim orda Allaha.

Bunlartək asudə ömr edərdim mən,

Dinim də olardı həmin bu dindən. (14.s.576).

                                                      ***     

Yeni il bayramının – «Novruz»un tarixini araşdıran alimlər qədim şu­mer mətnlərinə diqqəti yönəldir. Onlardakı inam və dünyagörüşləri ilə bağlı şənliklər, yeni il, qurbanvermə və s. bay­ramların olması, bunların bol məhsul dövründə, tanrılarla bağlılığı, min illər ərzində keçirilən ən­ənəvi yürüşlər, toy mərasimləri xatırlanır.

                                                ***

Azərbaycanın Novruz mərasimlərində Od Çərşənbəsi mühüm yer tutur. Bu mərasimdə böyük tonqallar alovlandırılır, insanlar onlardan atlayırlar. Çərşənbə gecəsi isti tonqalın ətrafında mahnılar oxunur, dualar edilir, qədim inanclar yad edilir.

                                            ***

 

Nəticə. Novruz bayramı və onun ayrılmaz hissəsi olan Od Çərşənbəsi insan mədəniyyətinin qədim təcrübələrini və mifik düşüncəsini daşıyır. Bu ritual təkcə xalq adəti deyil, həm də insanın kosmik dövranla harmoniyasını, yenilənməsini,