Gülxani PƏNAH (Filologiya elmləri doktoru, dosent)
Novruzun Torpaq çərşənbəsi: Azərbaycan xalqının təbiətə və həyata bağlılığının simvolu

Azərbaycan xalqının minilliklər boyu formalaşmış zəngin mənəvi irsi və folklor dünyası təbiət hadisələri ilə sıx bağlıdır. Bu bağ yalnız mifoloji düşüncənin məhsulu deyil, həm də insanın təbiətlə harmoniyada yaşamaq arzusunun ifadəsidir. Qədimdən bəri Azərbaycan ərazisində yaşa­yan tayfalar və xalqlar ilin müxtəlif dövrlərində təbiətdə baş verən dəyişiklikləri müşahidə etmiş, həmin dəyişiklikləri öz həyat tərzi, təsərrüfat fəaliyyəti və mənəvi dünyaları ilə əlaqələndirmişlər. Bu baxımdan Novruz bayramı və onunla bağlı mərasimlər xalqın təbiətlə münasibətinin ən bariz nümunələrindən biri hesab olunur.

Novruz təkcə baharın gəlişini qeyd edən bir bayram deyil. O, həm də yeni həyatın başlanğıcı, təbiətin oyanışı, torpağın dirilməsi və insanın yenilənməsi ideyasını özündə ehtiva edən qədim mədəniyyət hadisəsidir. Bu bayramın mühüm tərkib hissələrindən biri isə dörd çərşənbə mərasi­midir. Azərbaycan xalq inanclarına görə Novruzdan əvvəlki dörd həftənin hər birində təbiətin əsas ünsürləri – su, od, yel və torpaq – oyanır. Hər çərşənbə bu ünsürlərdən birinə həsr olunur və belə­liklə, təbiətin tədricən dirilməsi ideyası mərasimlər vasitəsilə simvolik şəkildə ifadə edilir.

Bu çərşənbələr arasında Torpaq çərşənbəsi xüsusi yer tutur. O, dörd çərşənbənin sonuncusu olmaqla yanaşı, həm də təbiətin tam oyanışını simvolizə edir. Xalq təsəvvüründə torpaq bütün can­lıların anası sayılır. Torpağın dirilməsi isə həyatın bərpası deməkdir. Bu baxımdan Torpaq çər­şənbəsi yalnız mərasim xarakteri daşımır; o, həm də insanın torpağa, əkinçiliyə və təbiətə müna­sibətinin ifadəsidir.Torpaq çərşənbəsinin mənşəyi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Araşdırmalar göstərir ki, bu mərasimlərin kökləri ibtidai icma dövründə formalaşmış təbiət kultlarına bağlıdır. Qədim insanlar təbiətin müxtəlif qüvvələrinə sitayiş edir və onları ilahi varlıq kimi qəbul edirdilər.

Torpaq kultu isə bu inanclar arasında xüsusi yer tuturdu. Çünki insanın həyatı birbaşa tor­paqdan asılı idi. Əkinçilik və maldarlıqla məşğul olan cəmiyyətlər üçün torpaq əsas həyat mənbəyi idi. Bu səbəbdən torpağa hörmət və ehtiram göstərilməsi mühüm dini və sosial norma hesab olunurdu.

Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, qədim Azərbaycan ərazisində torpaqla bağlı müxtəlif mərasimlər keçirilmişdir. Bu mərasimlərdə məhsuldarlığın artırılması, torpağın bərəkətli olması və təbiətin insanlara xeyir verməsi üçün dualar edilmiş, mərasimlər təşkil edilmişdir. Torpaq çərşənbəsi də məhz bu qədim mərasimlərin davamı kimi formalaşmışdır. Zaman keçdikcə bu mərasimlər xalqın folkloruna daxil olmuş və Novruz bayramının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. 

F.Simokatta türklərin yerə «himnlər» oxuduğunu, Moisey Kalankatuqlu Xəzər xaqanlığının əhalisinin oda, suya qurbanlar verdiyini, aya, onlara maraqlı, təəccüblü görünən bütün məxluqlara sitayiş etdiklərini bildirirlər. Altay miflərində Ülgen müqəddəs Ağ ananın köməyi ilə yaradıcı olur. «Dün­yanın əvvəlində sonsuz suyun dibindən çıxan Ağ ana kosmik məkanda onun üzərində uçan Ülgeni görür. Ağ ananın sayəsində Ülgen yeri və səmanı ya­ra­dır... ... Altay-teleut dünyagörüşü mifi F.Smokattanın bu fikrini bir daha təsdiq edir ki, qədim  türklər «yeri və səmanı yaradana» etiqad edirdilər. Əs­lində qə­dim türk inancları, dini və mifoloji təsəvvürləri Altayda daha sabit və uzun­ömürlü olmuşdur. Altay şamanistləri haqqında etnoqrafik materiallar dün­yanın, yerin və səmanın yaranması barədə mifi qoruyub saxlayır və hətta yaradıcının adının da Ülgen olduğunu elan edir» (1.s.246).

Tədqiqatçılar Torpaq çərşənbəsinin tarixi köklərini, mifoloji əsaslarını, folklor və etnoqrafik xüsusiyyətlərini, həmçinin müasir dövrdəki sosial-mədəni əhəmiyyətini elmi-publisistik şəkildə araşdırmaqda davam edir.

                           ***

Novruz mərasimlərinin ideoloji əsasını qədim insanların təbiət haqqında təsəvvürləri təşkil edir. Bu təsəvvürlərə görə kainat və həyat dörd əsas ünsürdən ibarətdir: su, od, hava və torpaq. Bu konsepsiya qədim Şərq fəlsəfəsində geniş yayılmışdır və müxtəlif mədəniyyətlərdə fərqli forma­larda ifadə olunmuşdur.Azərbaycan xalqının folklorunda da bu ünsürlərin xüsusi rolu vardır. Dörd çərşənbənin hər biri bu ünsürlərdən birinin oyanması ilə əlaqələndirilir:

Su çərşənbəsi – təbiətdə suyun hərəkətə gəlməsi və buzların əriməsi.

Od çərşənbəsi – istiliyin artması və həyat enerjisinin oyanması.

Yel çərşənbəsi – küləyin əsərək təbiəti hərəkətə gətirməsi.

Torpaq çərşənbəsi – torpağın canlanması və bitkilərin cücərməyə hazırlaşması.

Bu mərhələlər təbiətin bahara doğru tədricən dəyişməsini simvolik şəkildə ifadə edir. Əs­lində, burada xalqın uzun illər ərzində topladığı təbiət müşahidələrinin izləri aydın görünür. İnsan­lar qışın sonunda torpağın yumşaldığını, qarın əridiyini, suyun artdığını və bitkilərin cücərməyə başladığını müşahidə etmiş və bu prosesləri mərasimlər vasitəsilə qeyd etmişlər.

                                                             ***

Torpaq çərşənbəsi xalq arasında bəzən “Axır çərşənbə”, “İlaxır çərşənbə” və ya “Yer çərşənbəsi” adları ilə də tanınır. Bu gün Novruzdan əvvəlki son çərşənbədir və baharın artıq tam şəkildə yaxınlaşdığını xəbər verir. Xalq inanclarına görə bu gün torpaq oyanır, nəfəs alır və həyat üçün hazır vəziyyətə gəlir. Torpaq uzun qış yuxusundan sonra yenidən canlanır, onun qoynunda gizlənən toxumlar cücərməyə başlayır. Bu səbəbdən Torpaq çərşənbəsi əkinçiliklə məşğul olan insanlar üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın kənd yerlərində qədimdən belə bir inanc mövcud olmuşdur ki, torpaq çərşənbəsi gecəsi yer altından səs gəlir və torpaq nəfəs alır. Bu mifoloji təsəvvür torpağın canlı var­lıq kimi qəbul edilməsinin göstəricisidir. İnsanlar torpağa yalnız maddi sərvət mənbəyi kimi deyil, həm də müqəddəs varlıq kimi yanaşmışlar.

Torpaq çərşənbəsinin əsas ideyası həyatın yenidən başlanmasıdır. Torpaq həyatın beşiyidir; bütün bitkilər, ağaclar və canlılar onun qoynunda böyüyür. Bu səbəbdən torpağın dirilməsi bütün həyatın dirilməsi kimi qəbul edilir.

                                                ***

Azərbaycan xalqının mifoloji dünyagörüşündə torpaq müqəddəs varlıq kimi qəbul olunur. Xalq inanclarında torpaq “ana” obrazı ilə əlaqələndirilir. “Ana torpaq” ifadəsi də bu təsəvvürün nəticəsidir.

Mifoloji düşüncəyə görə torpaq bütün canlıların doğulduğu və yenidən qayıtdığı müqəddəs məkan sayılır. Bu baxımdan torpaq həyatın başlanğıcı və sonu kimi qəbul edilir. İnsan yarandığı gündən od, su, torpaq, hava - bu dörd ünsürlərlə təmas­da olmuş, həyatının onlardan asılı olduğunu anlamış, yaradılışında bu dörd ünsürün qüdrət və qüvvətini görmüş, ona ilahi, müqəddəs bir güc kimi bax­mışdır. İlkin yaradılışda – kainatın, insanların yaradılışında onların olduğunu inamlarında yaşatmışdır ki, yaratdıqları ilkin miflərdə də bu aydın görünür.

«Lap qabaxlar Allahdan başqa heç kim yoxuymuş. Yer üzü də başdan-ayağa suymuş  İlkin su. Bu anlayış bütün mifoloji sistemlərdə var. Dünyanın çox xalqlarında kainatın ilkin sudan (lil, xaos) yarandığı bildirilir (bax. Mifı narodov mira. t1., - M: 1980, s.240. E.M. Meletinskiy. Politika mifa. - M.: 1976. s.206-207; M.Şaxnoviç. Pervbıtnaya mifoloqiy i filosofiy - L.: 1971). Allah bu suyu lil eliyir. Sonra bu lili qurudub torpax eliyir. Sora torpaxdan bitkiləri cücərdir. Onnan sora da torpaxdan palçıx qəyirip insannarı yaradır, onnara uruh verir» (2. 26).

«Dünyanın yaranması haqqında» mifdə deyilir: «Bir zamanlar yalnız Tanrı Qara xan və su vardı. Qara xandan başqa görən, sudan başqa görünən yox idi...».

Dünyanın yaranması haqqında türk əsatirində «deyilir ki, əvvəlcə su var idi. Yer, Göy, Ay və Günəş yox idi. Tanrı (Kuday) ilə bir kişi var idi. Bun­­lar qara qaz şəklinə girib su üzərində uçurdular. Tanrı heç bir şey dü­şünmürdü. Kişi rüzgər çıxarıb suyu dalğalandırdı və tanrının üzünə su səp­di. Bu kişi özünün tanrıdan böyük olduğunu sandı və suyun içinə baş vur­du. Su içində boğulacaq oldu; «Tanrı mənə yardım et», - deyə bağırmağa başladı. Tan­rı «yuxarı çıx», – dedi. O da suyun üzünə qalxdı. Tanrı belə bu­yurdu: Sağ­lam bir daş olsun! Suyun dibindən bir daş çıxdı. Tanrı ilə kişi daşın üzə­rində oturdular. Tanrı, suya dal, oradan bir torpaq çıxart, kişiyə dedi. Kişi su­ya daldı. Özüm üçün də bir torpaq çıxarım deyə düşündü, iki əlinə torpaq al­dı. Bir əlindəki torpağı ağzına soxdu, özü də torpaq yaratmaq istəyirdi. Tanrıya torpağı verdi. Tanrı torpağı səpdi. Yer qatı əmələ gəldi. Ki­şinin ağ­zındakı torpaq da böyüməyə başladı. Kişi boğuldu və öləcək oldu. Tanrıdan kömək istədi. Tanrı, ağzındakı torpağı at, dedi. Kişi ağzındakı tor­pağı atdı, ki­çik-kiçik təpələr əmələ gəldi. Tanrı ona dedi ki, sən mənə fənalıq etdin. Sə­nə itaət edənlər fəna olacaqlar. Mənə itaət edənlər isə təmiz olacaqlar. Onlar Günəşi görəcəklər, aydınlıq görəcəklər. Mən gerçək Kurbustan adını al­mışam; sənin adın isə Erlik olsun. Günahlarını məndən gizləyənlər sənin xal­qın olsun» (3.s.11).

Torpaqla bağlı əkinçilik bayramı ilkin təsəvvürlərlə bağlı olub, sonralar yaranan zərdüştizm­də də öz əksini tapıb. «Avesta»da torpaqla bağlı fikirlər bir daha təsdiq edir ki, İnsan oğlu Torpağa bağlı olmuş, həm həyatında, həm də mənəvi dəyərlərində ondan «iki əlli yapışmışdır». Zərdüşt hələ «Avesta»da canlı aləmi xilas etməyin mümkünlüyünü bildirirdi. Ahura Mazda Yi­mə deyir: «Bir yerə bax, Yim, göz işlədikcə onu bir kənarından o birinə qə­dər öz nəzərlərindən keçir! Mal-qara üçün kifayət qədər təravətli otu və buz ki­mi təmiz sulu bulaqlara malik olan bu yer sənin səltənətindir. Bu xoşbəxt torpağı qoru! Yoxsa qış qurtarandan və qarlar sonra onu su basacaqdır. Ey Yim, əgər maddi dünya qoyun izinə rast gələcəksə, onu möcüzə sayacaqdır. Ha­sar düzəlt, Yim, onunla bu yeri hasara al. Qoy bu hasarın ölçüləri hər bir dörd tərəfə bir at yürüşü ölçüsündə olsun, adına da Vara deyilsin. Vara ilə sərt qışdan, devlərdən, bəlalardan qorun. Və bu yerdə ən əzəmətli, ən yaxşı, ən gözəl olan dişi və erkəklərin toxumlarını ora, hasarın arxasına, təhlükəsiz mə­kana apar. Hər növ mal-qaranın toxumunu, hər növ bitki toxumunu, bu yer­lərdə ən dadlı, ən ləzzətli yeməli nə varsa, onların toxumunu ora gətir. İn­sanların Varada olduğu müddət ərzində hamını cüt halında saxla. Ora bir xatra uzunluğu olan su çəkdir, orada bitməz-tükənməz yemək mənbəyi olan həmişəyaşıl zəmilər yarat, evlər də tik, mənzillər də, talvarlar da,  hasarlar da sal, çəpərlər də çək. Varanın qabaq ətrafında doqquz keçid düzəlt, ortasında altı, daxilində üç. Qabaq ətrafına yeddi min kişi və qadın yerləşdir, ortasında altı yüz, daxilində üç yüz. Onları qızıl buynuz vasitəsilə Varaya doldur və Varanın daxilindən işıqlanan qapı-pəncərə ilə bərkit» (4.s.160-161).

«Avesta»da Hörmüzlə Zərdüşt arasında olan söhbət də torpaqla bağlıdır. Orada deyilir:

«– Ey canlı, əsl aləmi Yaradan! Hansı torpaq yer üzündə ən gözəl hesab olunur?

Və Hörmüz dedi:

– Doğrudan da, harda ki, pak adam (aşavan) ev ucaldır, ona od-ocaq və süd, arvad-uşaq və yaxşı sürü verilir, onda bu evdə bol mal-qara, bol insaf, bol azuqə, bol arvad və bol uşaq, bol işıq və hər cür həyat səadəti olur».

Prof. Elməddin Əlibəyzadə bu söhbətə münasibətini bildirir: «hər şeydən əvvəl bura­da ocaq, ev-eşik, arvad-uşaq, ailə sahibi olmağa, bəşər həyatının ilk və mü­qə­ddəs nailiyyətinə çağırış var. Ev tikmək, ucaltmaq, ev-eşik, arvad-uşaq sa­hibi olmaq, od-ocaq yandırmaq xoşbəxtlikdir, səadətdir»  (5.s.100).

Torpağa sevgi xalqımızın mənəvi aləmində əsasdır. Zərdüştlə Hörmüz arasında söhbətdə deyilir: «Doğrudan da, ey Zərdüşt! Spitama, harda daha çox taxıl, ot, bitki və yeyilən meyvə becə­rilir, harda quru torpaq suvarılır və ya çox nəmli torpaq qurudulur, orda daha artıq xırda və mal-qara yetişdirilir,... orda xırda mal-qara daha çox gəlir verir... Hər kəs, ey Zərdüşt Spitama, sol əliylə və sağ əliylə, sağ əliylə və sol əliylə bu torpağı becərir, o (torpağa) hərəkət gətirir. Bu ona bənzər ki, sevimli ər sevgili arvadına yumşaq yataqlı oğul və ya başqa bir səadət bəxş etmiş olur» (6.s.8).

Torpağa sevgi, ürəkdən bağlılıq, işgüzarlıq təbliğ olunduğu göz önün­dədir. «Avesta»da tor­paq canlı bir varlıq kimi insana deyir: «Ey sən, insan, ne­cə məni sol əlinlə və sağ əlinlə, sağ əlinlə və sol əlinlə becərirsən, həqiqə­tən mən hər cür ruzi və bol məhsul verəcəyəm... Kim bu torpağı becərmir, ey Zərdüşt Spitama, sol əliylə və sağ əliylə, sağ əliylə və sol əliylə torpaq ona belə deyir: «Ey sən, insan,  necə məni becərmirsən... həqiqətən, sən əbə­di olaraq yaşayıb yad qapılarında dilənçilik edənlərin arasında qalacaqsan... Kim taxıl səpirsə, o doğruluq səpir» (6.s.9).

Torpaq çərşənbəsi ilə bağlı bir sıra maraqlı inanclar mövcuddur:

Bu gecə torpaq oyanır və bərəkət qapıları açılır.

İnsanlar torpağa hörmət göstərməli, onu incitməməlidir.

Torpağa toxum səpmək və ağac əkmək xeyirli sayılır.

Torpaqdan götürülən hər bir nemət üçün şükür etmək lazımdır.

Bu inancların əsas məqsədi insanlarda torpağa qarşı məsuliyyət və hörmət hissi formalaş­dırmaqdır.

Torpaq çərşənbəsinin mərasimləri. Torpaq çərşənbəsi ilə bağlı müxtəlif mərasim və adətlər mövcuddur. Bu mərasimlər Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində müəyyən fərqlərlə icra olunsa da, ümumi məzmun baxımından oxşardır. Bir çox bölgələrimizdə «Torpaq çərşənbəsi mərasiminə dan söküləndə başlayırdılar. Böyüklü-uşaqlı hamı bağlara, əkin sahələrinə yollanırdı. Ağac­ların diblərini belləyirdilər. Torpaq çərşənbəsi günü yeri murdarlamaq, ağac­ları qırmaq, suya, oda, torpağa tüpürmək günah sayılırdı. İmkansızlara əl tut­ma­maq, yardım gözləyənləri sevindir­məmək,  torpağın ruhunu narazı salmaq demək idi. Həmin gün qan tökülməsi  elin il boyu bəlalar çək­məsi demək idi. Adamlar küçə-meydanları, həyətləri zir-zibildən təmizləyirdilər. Ağac­ları bu­dayırdılar, quru otu bir yerə yığırdılar. Qaş qaralanadək toplanan çör-çöpü, çırpını meydanlarda qalayırdılar. Bundan sonra başlanan şənlik səhə­rə­­dək davam edirdi. Ulu babalarımızın ən qədim peşələrindən  biri qoyunçuluq olduğu üçün saya tamaşaları da torpaq çərşənbəsinin atribut­ların­dan bi­rinə çevrilmişdi. Süfrələr şirniyyatlarla və ağartıdan hazırlanan yeməklərlə bəzədilirdi…»  (7.s. 552).

Torpaq çərşənbəsi həftəsində doğulan heyvanın Yeniildə gələcək «Tor­paq çərşənbəsi»ndə tutulanniyyətə görə qurban kəsilməsi adəti  var. Bu qurbandan bir qismi yeddi evə paylanır.

Hey­van dişi doğularsa onda evin oğ­lan, qızına toy günü damazlıq kimi veriləcəyi niyyət edilir.

Əkin-biçiniçində həmişə halallıq gözlənilir. Tanrının birliyinə şükür edilir, əkinin yanında ocaq qalayır:

Yazda əkin əkərik,

Yayda biçin biçərik,

Payız evə tökərik,

Qışı biz kef çəkərik

-nəğməsini oxuyub, çörəyi dörd yerə bölüb, bir hissəsini məctutana-kotanın dəstəyini tutana (əkin­çi ağsaqqala), bir hissəsini xərəzənə (kotandaiki boyun ilə öküz və ya kəlləri sürən hodağa), bir his­səsini qaraqayışa (bu da iki boyun öküzü sürən hodaq), bir hissəsini isə cilova (təkboyun öküzü irəlidə yedəkləyən hodaqdır) verirlər.

Bundan sonra əli yüngül, ağzı dualı, çörəkli bir ağsaqqal əkinyerinin ilk şırımını açır: «Mə­ra­simin başlanması ilə əlaqədar Allah yolunda məhsulun bol olması, ilin əmin-amanlıqda keçməsi, pis göz, pis sözlərdən uzaq olması üçün ağzı dualı bir nurani qurban kəsir. Qurbandan  kasıba, ye­tim-yesirə pay verilir. Bu vaxt mərasimə bir nəfəri kosa kimi bəzəyib gətirirlər. Əkin sahəsinin kə­narına qoyun sürüsü də gətirilir. Mərasim başlanarkən ağsaqqal macyal sırpıncanı götürüb kosa­nın sırtına vurur. Kosanı qovduqdan sonra, çoban sürünü kosanın arxasınca otlağa darayır, onun izini tapdalayır» (8.s.39).

Kosa qovalanandan sonra hodaqlar yeri şumlamağa başlayır, piranlar onların arxasınca su atır, mərasim iştirakçılarına şirin şərbət verilir ki, Yeni ildə bolluq, şirinlik, əmin-amanlıq olsun.

Torpaq çərşənbəsinin sosial və mədəni əhəmiyyəti. Torpaq çərşənbəsi yalnız folklor hadisəsi deyil. O, həm də cəmiyyətin sosial və mədəni həyatında mühüm rol oynayır. Bu mərasim insanların bir araya gəlməsinə, ailə və qonşuluq münasibətlərinin möhkəmlənməsinə xidmət edir. “Yaz şumu zamanı xalq bayram edər, şənliklər keçirərdi. Yaz şumu eldə bir bayrama çevrilərdi. Qoyunlar kəsilər, qazanlar asılar, ocaqlar qalanar, manqallar işə düşərdi. Torpağı şumlayan insanın gücü olmalıydı, qarnı tox olmalıydı ki, kotanı, cütü çəkə bilsin. Kəsilən heyvanların dərisi belə atıl­mazdı.  «O heyvanın dərisi ən güclü öküzün belinə döşənir, ətinin yaxşı tikələri ilk şırım açan ayağı bərəkətli insana verilərdi. «İlk şırıma bəzi yer­lərdə «qarabas» da deyirlər. Bu adətin izləri indi də qalmaqdadır. Elə ki, qarabas atılar, hamı bilər ki, hə, daha dayanıb-durmaq vaxtı keçdi, tarla işlə­rinin dövranı başladı. Rəncbərlərin dilində holavarlar qatarlanar. İstər ovsunlar olsun, istərsə də digər mövsüm və mərasim nəğmələri ağbirçəkli, ağsaq­qalı kişili, arvadlı yaradılıb. Bunlardan biri də əmək nəğmələridir ki, Novruz mərasimlərində ən çox icra edilən nəğmələrdir. Əkinçilik, maldarlıqla bağlı çoxlu sayda kişilərin söylədiyi əməkçi nəğmələr var, bunlardan kotan, yer, cüt əkmə zamanı qoşulanlar çoxdur, müəyyən bir hissəsi bizə gəlib çatıb”.

İlaxır  çərşənbə günlərində insanlar evlərini təmizləyir, həyətlərini səliqəyə salır və bayrama hazırlaşırlar. Bu proses həm fiziki, həm də mənəvi təmizlənmə kimi qəbul edilir. Bundan başqa, Torpaq çərşənbəsi milli kimliyin qorunmasında mühüm rol oynayır. Bu mərasimlər vasitəsilə gənc nəsil xalqın qədim ənənələri ilə tanış olur və milli dəyərləri mənimsəyir.

Torpaq çərşənbəsi folklorda və ədəbiyyatda. Azərbaycan folkloru qədim mifoloji düşün­cə­nin zəngin yaddaşıdır. Bu yaddaşda Torpaq çərşənbəsi yalnız təbiət hadisəsi deyil, həm də in­sanın əxlaqi‑metafizik baxışının ifadəsidir.

Torpaq çərşənbəsi Azərbaycan folklorunda geniş izlər buraxmışdır. Xalq ədəbiyyatı-das­tanlar, nağıllar və rəvayətlər... bu mərasimi həm simvolik, həm də təsviri vasitələrlə zənginləşdir­mişdir.

Azərbaycan xalq nağıllarında torpaq həyatın başlanğıcı kimi təqdim olunur. Nağıllarda tez-tez qəhrəmanlar torpaqla ünsiyyətdə olur, torpaq vasitəsilə xeyir və bərəkət qazanır. Belə nağıllardan birində kənd camaatı qış boyu donmuş torpağın açılmasını gözləyir və torpaq oya­nandan sonra məhsulun bolluğu təmin olunur.

Azərbaycan folkloru qədim mifoloji düşüncənin zəngin yaddaşıdır. Bu yaddaşda Torpaq çərşənbəsi yalnız təbiət hadisəsi deyil, həm də insanın əxlaqi‑metafizik baxışının ifadəsidir. Qeyd etdiyimiz kimi, Xalq ədəbiyyatında torpaq tez‑tez “ana” şəxsiyyəti ilə bərabər tutulur. “Ana torpaq” ifadəsi təkcə məcazi obraz deyil, insanların torpağa qarşı dərin hörmət və sevgi duyğusunu ifadə edir.

Dədə Qorqud dastanlarında bu obraz dolayısı ilə görünür. Məsələn, “Bamsı Beyrək” dastanında qəhrəman düşmənlə qarşılaşdıqda torpağa toxunur və oradan ilham alır; bu, torpağın gözlə görünməyən enerjisini simvollaşdırır. Torpaq burada ölkə, vətən və həyat mənbəyi olaraq təqdim olunur. «Oğuznamələr»imizdə, «Kitabi-Dədə Qorqud»da torpağa sevgini, ina­mı, ona tapınmanın zəngin çalarlarını tapa bilirik; «Yerli böyük dağların yıxılmasın…».

Qazan xan oğuz yurdunun basqına məruz qaldığını görüb, onunla bir canlı kimi dərdləşir.

Qohum-qəbiləli komam-yurdum!

Səni düşmən haradan talayıb yurdum!

Uca evimin tikilisi, yurdu qalmış,

Qoca anamın oturduğu yer də qalmış,

Oğlum Uruzun ox atdığı nişan qalmış,

Bəylərin at çapdığı meydan qalmış,

Qara mətbəxin yerində ocaq qalmış…

 

Torpaq haqqında dəyərli el misalları var:

Torpağın sirrini əli torpaqda olanlar bilər.

Torpağa əyilən namərdə əyilməz.

Torpaq qızıl quşdur, əldən buraxdın, uçar gedər.

Torpağın qarası üz ağardar (7.s.55).

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında da Torpaq çərşənbəsi bir motiv olaraq işlənmişdir. Şairlər və yazıçılar baharın gəlişi və torpağın oyanması ilə bağlı təsvirlərdə xalqın adət və inanclarını əsas almışlar. Ədəbiyyatda Torpaq çərşənbəsi həm həyatın yenilənməsi, həm də insanın təbiətlə harmoniyada olması ideyasını əks etdirir.

Məsələn, Azərbaycanın klassik şairləri Novruz və çərşənbələr mövzusunda yazdıqları şeirlərdə torpağı müqəddəs bir varlıq kimi təqdim edir və onu həyatın simvolu kimi təsvir edirlər. Bu isə mərasimin həm tarixi, həm də mədəni əhəmiyyətini gücləndirir.

                                 ***

Torpaq çərşənbəsi yalnız mədəni və mənəvi bir hadisə deyil, həm də ekoloji və fəlsəfi mənaya malikdir. Torpaq çərşənbəsi insanlar üçün təbiətə hörmət və əkinçilik fəaliyyətinə diqqət çəkmək üçün bir vasitə olmuşdur. Əkinçilər bu mərasim vasitəsilə torpağın məhsuldarlığını artırmaq və torpağı qorumaq məqsədi daşıyırdılar. Bu gün də ekoloji baxımdan Torpaq çərşənbəsi, torpağın və təbiətin davamlı istifadəsinə diqqət çəkmək üçün nümunəvi bir ənənə kimi təqdim edilə bilər.

Fəlsəfi aspektdən Torpaq çərşənbəsi insanın təbiət və həyat dövrü ilə bağlı dərin düşüncə­lərini əks etdirir. Torpaq oyananda həyat yenilənir – bu, həm insanın ruhunun, həm də ictimaiy­yətin dirçəlişi ilə bağlı bir simvolik mənadır. Torpaq çərşənbəsi həm də insanın kainatdakı mövqe­yini anlamağa və təbiətlə harmoniyada yaşamağa çağırır.

Bu mərasimlər insanlara göstərir ki, torpaq və təbiət yalnız resurs deyil, həm də həyatın təməl prinsiplərini ifadə edən müqəddəs bir varlıqdır.

Müasir dövrdə də Torpaq çərşənbəsi milli mədəniyyətin qorunmasında və cəmiyyətin sosial həyatında xüsusi rol oynayır.

Şəhərlərdə də tonqal qalamaq və müxtəlif adətləri yaşatmaq üçün tədbirlər keçirilir.

Məktəblərdə və mədəniyyət evlərində Torpaq çərşənbəsi haqqında maarifləndirici proqramlar təşkil olunur.

Turizm sektorunda Novruz bayramı çərşənbələri yerli və xarici turistlər üçün nümayiş olunur.

Beləliklə, Torpaq çərşənbəsi həm milli kimliyin qorunmasında, həm də gənc nəsilin tarixi və mədəni dəyərlərlə tanış olmasında əvəzsiz rol oynayır.

Qloballaşma dövründə Novruz ənənələrinin qorunması. Qloballaşma və texnoloji inkişaf dövründə milli bayramlar və ənənələr müəyyən risklərlə üzləşir. Xarici mədəniyyətlərin təsiri, müasir həyat tərzi və şəhərləşmə ənənələrin bir qisminin unudulmasına səbəb ola bilər. Azərbaycan dövləti və qeyri-hökumət təşkilatları bu prosesi nəzarətdə saxlamaq üçün müxtəlif tədbirlər həyata keçirirlər:

Novruz və Torpaq çərşənbəsi ilə bağlı festival və sərgilər təşkil olunur.

Mədəniyyət və turizm nazirlikləri bayram ənənələrini qoruyacaq proqramlar hazırlayır.

Media və sosial şəbəkələr vasitəsilə gənclər arasında bayram ənənələrinin təbliği aparılır.

Bu tədbirlər nəticəsində Torpaq çərşənbəsi və digər Novruz çərşənbələri həm şəhərlərdə, həm də kəndlərdə yaşadılır, milli mədəniyyət qorunur və gələcək nəsillərə çatdırılır.

Göründüyü kimi Torpaq çərşənbəsi yalnız bir bayram mərasimi deyil, Azərbaycan xalqının təbiətə, həyat dövrlərinə və əkinçilik ənənələrinə bağlılığının simvoludur.

Folklor və ədəbiyyat vasitəsilə mərasim xalqın mənəvi dünyasını əks etdirir.

Regionlara görə fərqliliklər mərasimin zənginliyini göstərir.

Ekoloji və fəlsəfi aspektlər insan-təbiət harmoniyasını vurğulayır.

Müasir dövrdə Torpaq çərşənbəsi milli kimliyin qorunması və sosial həyatın təşkili baxımından əhəmiyyətlidir.

Qloballaşma dövründə isə ənənələrin qorunması gələcək nəsillər üçün prioritetdir.

Beləliklə, Torpaq çərşənbəsi xalqın həm tarixi-mədəni irsi, həm də sosial və ekoloji düşüncə tərzinin güzgüsü kimi çıxış edir. Bu mərasimlərin qorunması, yaşadılması və inkişaf etdirilməsi Azərbaycan mədəniyyətinin davamlılığını təmin edən vacib amildir.

Ədəbiyyat

1. Potapov L.P. Altayskiy şamanizm. Leninqrad. 1991.

2. Əsatirlər, əfsanələr və rəvayətlər. «Şərq-Qərb», Bakı. 2005.

3. Murat Uraz. Türk mifolojisi. İstanbul, 1967.
4. Zoroastriyskaya mifoloqiya. Sankt-Peterburq. 1998.

5. «Avesta», I kitab. Azərbaycan dövlət nəşriyyatı, Bakı.1995.

6. Literatura drevneqo Vostoka, izd. Moskovskoqo universiteta. 1984
7. Ramazan Qafarlı. Mif və Nağıl.  N.Tusi adına ADPU-nin nəşri. Bakı.1999.
8. M.Həkimov. Oğuz-tərəkəmə  xalq mərasimləri və meydan tamaşaları. Maarif nəşriyyatı. Bakı. 1997.