Gülxani PƏNAH - Anarın “Qatardan Qalan Adam” Kitabı – Müxtəlif Janrların və Düşüncələrin Toplusu

 

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan Anar yaradıcılığı ilə daim oxucuların diqqətini cəlb etmiş sənətkarlardandır. Yazıçının yeni nəşr olunan “Qatardan Qalan Adam” kitabı onun son illərdə qələmə aldığı müxtəlif janrlı əsərləri bir araya gətirən sanballı toplu kimi diqqət çəkir. Kitabda povest və hekayələr, pyes, esselər, şeirlər, eləcə də tərcümələr yer alıb ki, bu da müəllifin çoxşaxəli yaradıcılıq imkanlarını əks etdirir.

Toplunun əsas üstünlüklərindən biri janr müxtəlifliyidir. Əsərlərdə insan taleyi, zamanın dəyişən ritmi, mənəvi dəyərlər, cəmiyyət və fərd münasibətləri kimi mövzular fərqli bədii ra­kurs­lardan təqdim olunur. Müəllif həyatın müxtəlif qatlarını müşahidəçi həssaslığı ilə qələmə alaraq oxucunu düşünməyə və hadisələrə yeni baxış bucağından yanaşmağa sövq edir.

 “Qatardan qalan adam” əsəri simvolik məna daşıyır. Burada insanın za­manla münasibəti, fürsətlərin əldən çıxması, həyat yolunda seçimlərin yaratdığı nəticələr kimi mə­sələlər bədii şəkildə ifadə olunur. Əsər müasir insanın daxili dünyasını və mənəvi axtarışlarını əks etdirməsi ilə seçilir.

Topluda yer alan hekayə və povestlər müəllifin həyat həqiqətlərinə münasibətini nümayiş etdirir. Bu nümunələrdə gündəlik hadisələrdən doğan dərin mənalar, insan xarakterlərinin müxtəlif çalarları və sosial problemlər bədii ümumiləşdirmə ilə təqdim edilir. Pyesdə isə dramatik qarşıdur­malar və dialoqlar vasitəsilə cəmiyyətin aktual məsələləri işıqlandırılır.

Kitabdakı esselər müəllifin düşüncə dünyasını daha yaxından tanımağa imkan yaradır. Ədə­biyyat, mədəniyyət, tarix və insan amili ilə bağlı mülahizələr oxucuda yeni suallar doğurur və müzakirə mühiti yaradır. Şeirlər isə duyğuların, xatirələrin və həyat müşahidələrinin poetik ifadəsi kimi diqqət çəkir.

Topluda yer alan tərcümələr də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onlar müxtəlif xalqların ədəbi irsinin Azərbaycan oxucusuna çatdırılmasına xidmət edir və mədəni əlaqələrin genişlənməsinə töhfə verir.

***

“Qatardan qalan adam” adlı hekayə insanın taleyinin təsadüflər qarşısında necə aciz qala bilməsini, müasir insanın texnologiyadan və maddi imkanlardan həddindən artıq asılılığını, eyni zamanda həyatın kövrəkliyini göstərən faciəvi bir əsərdir.

Hekayənin əsas mövzusu insan taleyinin gözlənilməz hadisələr qarşısında nə qədər kövrək və müdafiəsiz olmasıdır. Müəllif göstərir ki, insan həyatını nə qədər planlaşdırsa, gələcəyini nə qədər dəqiq hesabladığını düşünsə belə, bəzən çox kiçik görünən bir təsadüf bütün bu planları alt-üst edə bilir. Əsərin baş qəhrəmanı İshaq həyatının ən uğurlu dövrlərindən birini yaşayır. O, maddi cəhətdən təmin olunmuş, biznes sahəsində böyük nailiyyətlər əldə etmiş, yeni beynəlxalq layihə­lərə qoşulmuş bir iş adamıdır. Bundan əlavə, uzun müddət davam edən tənhalıqdan sonra yenidən sevgi hissini yaşamış və sevdiyi qadın Kamilə ilə görüşə tələsir. Hər şey onun üçün uğurlu görünür və gələcək həyatına böyük ümidlərlə baxır.

Lakin hadisələrin inkişafı göstərir ki, insan taleyi bəzən ən xırda bir səhvdən və ya təsa­düfdən asılı ola bilir. İshaqın siqaret almaq məqsədilə qatardan düşməsi adi və əhəmiyyətsiz bir hərəkət kimi görünür. Ancaq məhz bu addım onun həyatının dönüş nöqtəsinə çevrilir. Qatarın onu gözləmədən hərəkət etməsi nəticəsində qəhrəman özünü tanımadığı bir məkanda, dilini bilmədiyi insanların arasında, əlaqə vasitələrindən və maddi imkanlardan məhrum vəziyyətdə tapır. Bir neçə saat əvvəl özünü xoşbəxt və güclü hesab edən insan birdən-birə köməksiz və çıxılmaz vəziyyətə düşür.

Müəllif bu hadisələr vasitəsilə müasir insanın texnologiyadan və rahat həyat şəraitindən nə qədər asılı olduğunu da göstərir. İshaqın bütün vacib telefon nömrələri mobil telefonunda idi və telefon qatarda qaldığı üçün o, yaxınları ilə əlaqə saxlamaq imkanını itirir. Xarici dilləri bilməməsi də onun vəziyyətini daha da ağırlaşdırır. Beləliklə, əsər insanın yalnız maddi imkanlarla deyil, həm də bilik, hazırlıq və həyat bacarıqları ilə güclü ola biləcəyini vurğulayır.

Hekayənin əsas ideyalarından biri də həyatın faniliyi və insanın öz taleyi üzərində tam hakimiyyətə malik olmamasıdır. İshaq özünü təhlükəsiz və xoşbəxt hiss etdiyi bir vaxtda ölümə doğru addımladığını bilmirdi. Müəllif bununla oxucuya həyatın hər an dəyişə biləcəyini, insanın gələcəyi tam nəzarətdə saxlaya bilmədiyini xatırladır. Əsərdə taleyin ironiyası xüsusilə güclü şəkildə hiss olunur: milyonlarla vəsaitə sahib olan, böyük layihələr həyata keçirən bir insan sonda bir tikə çörəyə, bir telefon zənginə və ya sadə bir köməyə möhtac qalır.

Bundan başqa, əsərdə insanın tənhalığı və yad mühitdə acizliyi də ön plana çıxarılır. İshaqın ətrafında insanlar olsa da, o, heç kimlə ünsiyyət qura bilmir və dərdini anlatmağa qadir olmur. Dil baryeri və sosial təcrid onu fiziki çətinliklərdən daha çox sarsıdır. Bu vəziyyət göstərir ki, insan üçün ən böyük ehtiyaclardan biri başqaları ilə ünsiyyət və qarşılıqlı anlaşmadır.

İshaq hekayənin mərkəzi obrazıdır və müəllif onun xarakteri vasitəsilə həm müasir insanın uğurlarını, həm də zəif tərəflərini nümayiş etdirir. O, oxucuya ilk növbədə zəhmətkeş, məqsəd­yönlü və uğurlu bir iş adamı kimi təqdim olunur. Gənc yaşlarından biznes sahəsində fəaliyyət göstərən İshaq böyük nailiyyətlər əldə etmiş, maddi rifah qazanmış və cəmiyyətdə müəyyən nüfuza sahib olmuşdur. Onun həyatında ciddi problemlərin qalmadığı, gələcəyə nikbin baxdığı hiss olunur. Yeni beynəlxalq layihələrdə iştirak etməsi, xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlıq qurması və daim inkişaf etməyə çalışması onun təşəbbüskar və işgüzar insan olduğunu göstərir.

İshaqın xarakterində diqqəti cəlb edən cəhətlərdən biri də emosional dərinliyidir. O, yalnız bizneslə yaşayan soyuq və hesabçı bir insan deyil. Keçmişdə uğursuz ailə həyatı yaşamış, bu münasibətin yaratdığı mənəvi sarsıntıları uzun müddət unuda bilməmişdir. Ərkinazla uğursuz evliliyi onun ailə və sevgi haqqında düşüncələrinə mənfi təsir göstərmiş, hətta bir müddət yenidən sevə biləcəyinə inamını itirmişdir. Lakin Kamilə ilə tanışlıq onun həyatında yeni bir mərhələ açır. Bu sevgi İshaqın daxilindəki insani hissləri yenidən oyadır və ona xoşbəxtlik hissi bəxş edir. Bu baxımdan İshaq həm də sevgi və qayğıya ehtiyacı olan həssas bir insan kimi görünür.

Bununla yanaşı, müəllif obrazın xarakterində bəzi zəif cəhətləri də göstərir. Bu çatış­maz­lıqlar əvvəlcə əhəmiyyətsiz görünsə də, hadisələrin sonrakı inkişafında mühüm rol oynayır.

İlk növbədə, İshaqın siqaret asılılığı diqqəti cəlb edir. O, siqaret çəkməyin zərərli olduğunu bilsə də, bu vərdişindən əl çəkə bilmir. Məhz siqaret almaq ehtiyacı onu qatardan düşməyə vadar edir və faciəvi hadisələr zənciri də buradan başlayır. Müəllif bununla insanın bəzi vərdişlərinin nə qədər ciddi nəticələrə səbəb ola biləcəyini göstərir.

Digər bir zəif cəhət onun xarici dilləri öyrənməyə laqeyd münasibətidir. İshaq uğurlu bey­nəlxalq biznesmen olsa da, doğma dili və rus dilindən başqa heç bir xarici dili bilmir. O, özü də etiraf edir ki, uzun illərdir ingilis dilini öyrənməyi planlaşdırır, lakin bunu daim təxirə salır. Xarici ölkədə çətin vəziyyətə düşdüyü zaman isə bu çatışmazlıq onun üçün ciddi problemə çevrilir. Heç kimə vəziyyətini izah edə bilmir, kömək istəmək imkanından məhrum olur və getdikcə daha böyük çıxılmazlığa düşür.

İshaqın texnologiyadan həddindən artıq asılılığı da onun xarakterinin zəif tərəflərindən biri­dir. Bütün vacib telefon nömrələri, əlaqə vasitələri və ünvanlar yalnız mobil telefonunda saxlanılır. Telefon qatarda qaldıqdan sonra o, sanki bütün dünyadan təcrid olunur. Nə dostları ilə, nə də ya­xın­ları ilə əlaqə yarada bilir. Müəllif bununla müasir insanın texnoloji vasitələrə güvəndikcə yad­daş və şəxsi hazırlıq kimi bacarıqları arxa plana atdığını göstərir.

Obrazın digər bir xüsusiyyəti isə hər ehtimala qarşı hazırlıqlı olmamasıdır. İshaq milyonlarla vəsaitə sahib olsa da, yanında ehtiyat pul saxlamır, vacib məlumatların surətini götürmür və gözlənilməz vəziyyətləri nəzərə almır. O, həyatının həmişə planlaşdırdığı kimi davam edəcəyinə inanır. Lakin taleyin gözlənilməz zərbəsi onun bu arxayınlığını darmadağın edir.

Hekayənin sonunda İshaqın obrazı daha dərin fəlsəfi məna qazanır. O, artıq yalnız bir fərd deyil, müasir insanın ümumiləşdirilmiş simvoluna çevrilir. Maddi cəhətdən güclü, lakin həyatın gözlənilməz sınaqları qarşısında kövrək və müdafiəsiz olan insan obrazı yaradılır. Müəllif göstərir ki, həqiqi güc yalnız var-dövlətdə və peşəkar uğurlarda deyil, həm də həyati bacarıqlarda, çevik düşüncədə, hazırlıqlı olmaqda və müxtəlif vəziyyətlərdə çıxış yolu tapa bilməkdədir.

Beləliklə, İshaq obrazı həm uğurun, həm də insan zəifliyinin daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Onun faciəli taleyi oxucunu düşünməyə vadar edir ki, həyatın hər anı dəyişə bilər və insan yalnız maddi imkanlara deyil, həm də bilik, iradə və hazırlığa sahib olmalıdır.

***

Hekayədə hadisələr yalnız real həyatın təsviri kimi deyil, həm də müxtəlif simvollar vasitəsilə daha dərin məna qazanır. Müəllif bəzi detallardan istifadə edərək insan taleyi, həyatın keçiciliyi, tənhalıq və müasir dövrün problemləri haqqında düşündürücü fikirlər irəli sürür. Bu simvolik elementlər əsərin fəlsəfi yükünü artırır və oxucunun hadisələrə daha geniş prizmadan baxmasına imkan yaradır.

Əsərdə qatar ən mühüm simvollardan biridir. İlk baxışdan sadəcə nəqliyyat vasitəsi kimi görünən qatar əslində İshaqın həyat yolunu və taleyini təmsil edir. Hekayənin əvvəlində İshaq qatarda rahat şəkildə yol gedir, gələcəklə bağlı planlar qurur, sevdiyi qadınla görüşəcəyini düşünür və özünü xoşbəxt hiss edir. Bu vəziyyət onun həyatının müəyyən bir istiqamətdə uğurla davam etdiyini göstərir.

Hekayədə dəfələrlə təkrarlanan “ninç” sözü xüsusi simvolik məna daşıyır. Macar dilində “yox” mənasını verən bu söz əvvəlcə adi bir ifadə kimi görünür. Lakin hadisələr inkişaf etdikcə bu söz İshaqın taleyinin əsas açarına çevrilir.

İshaqın ölümündən əvvəl gördüyü yuxu da əsərin ən təsirli simvolik hissələrindən biridir. Yuxuda nəhəng divarın şəhərin üzərinə aşması və bütün dünyanın məhv olması qiyamət obrazını yaradır. Maraqlıdır ki, İshaq bu mənzərədən qorxmur, əksinə, qəribə bir rahatlıq hiss edir.

Bu yuxu qəhrəmanın ölümə yaxınlaşdığını göstərən bir işarədir. Burada dünyanın sonu əslində onun şəxsi həyatının sonunu simvolizə edir. Eyni zamanda, bütün insanların birlikdə yox olması fikri İshaqın tənhalıq hissini aradan qaldırır. O, artıq öz ölümünü fərdi faciə kimi deyil, ümumi bir sonluğun hissəsi kimi qəbul edir.

Hekayənin sonunda İshaqın meyiti yandırılır və külü havaya sovrulur. Bu səhnə insan həyatının keçiciliyini və faniliyini ifadə edən güclü simvoldur. Bir vaxtlar milyonlarla sərvətə sahib olan, böyük planlar quran, sevdiyi qadına qovuşmağa çalışan insanın sonu bir ovuc külə çevrilir.

Bu final müəllifin əsas fikrini daha da gücləndirir: insanın sahib olduğu maddi dəyərlər, vəzifə və nüfuz əbədi deyil. Həyat nə qədər böyük görünsə də, sonda hər şey zaman qarşısında yox olur. İshaqın külünün havaya sovrulması onun fərdi taleyinin tamamlanmasını, eyni zamanda insan həyatının ötəriliyini və faniliyini simvolizə edir.

***

Əsərin ən diqqətçəkən cəhətlərindən biri hadisələrin yalnız xarici müstəvidə deyil, həm də qəhrəmanın daxili aləmində baş verən dəyişikliklərlə paralel şəkildə inkişaf etdirilməsidir. Müəllif İshaqın psixoloji vəziyyətini mərhələ-mərhələ təsvir edərək oxucunun onun keçirdiyi hissləri yaxından duymasına nail olur. Hekayə boyunca qəhrəmanın emosional vəziyyəti rahatlıq və xoşbəxtlik hissindən başlayaraq qorxu, ümidsizlik və ölümə qədər uzanan mürəkkəb bir psixoloji yol keçir.

Əsərin əvvəlində İshaq özünü xoşbəxt və arxayın hiss edir. O, sevdiyi qadınla görüşə gedir, qarşıda yeni iş layihələri və uğurlu gələcək görür. Qatar kupesində tək qalması ona keçmiş xatirələrini yada salmağa və gələcək planları haqqında düşünməyə imkan yaradır. Bu hissələrdə onun daxili dünyasında sakitlik, məmnunluq və nikbinlik hakimdir. Oxucu İshaqı həyatından razı olan, gələcəyinə inanan bir insan kimi görür.

Lakin qatardan geri qalması ilə qəhrəmanın psixoloji vəziyyətində ilk dəyişiklik başlayır. Əvvəlcə o, sadəcə çaşqınlıq yaşayır. Baş verən hadisəyə inanmaq istəmir və vəziyyətin tezliklə düzələcəyini düşünür. Lakin zaman keçdikcə vəziyyətin ciddiliyini dərk etməyə başlayır. Bu mərhələdə narahatlıq hissi yaranır. O, Egerə necə çatacağını, Kamilənin onu gözlədiyini, əlaqə saxlamaq imkanının olmadığını düşünərək getdikcə daha çox gərginləşir.

Sonrakı mərhələdə narahatlıq təşvişə çevrilir. İshaq yad bir ölkədə, dilini bilmədiyi insanların arasında tamamilə tək qalır.

Qəhrəmanın psixoloji böhranının ən təsirli məqamlarından biri Kamiləni gördüyünü zənn etdiyi səhnədir. Arxadan gözlərini örtən qadının əllərini hiss etdikdə İshaq ilk anda bunun Kamilə olduğunu düşünür. Əslində isə qarşısında tamam başqa bir qadın dayanır. Bu epizod onun şüurunun artıq reallıqla xəyalları ayırmaqda çətinlik çəkdiyini göstərir. Uzun müddət davam edən stress, qorxu, aclıq və ümidsizlik onun psixoloji müqavimətini zəiflətmişdir. Kamiləyə qovuşmaq arzusu ilə yaşadığı gerçəklik bir-birinə qarışmağa başlayır.

Əsərin son hissələrində İshaqın psixoloji vəziyyəti daha da ağırlaşır. Polis tərəfindən saxlanılması onun özünü tamamilə gücsüz hiss etməsinə səbəb olur. O, vəziyyətini izah etməyə çalışsa da, heç kim onu anlamır. Bu anlaşılmazlıq hissi insanın yaşaya biləcəyi ən ağır mənəvi tənhalıqlardan biridir. İshaq artıq yalnız fiziki baxımdan deyil, həm də psixoloji və sosial cəhətdən təcrid olunmuş vəziyyətdədir. Ətrafında insanlar olsa da, onun səsini eşidən və ya dərdini anlayan yoxdur.

Ölümündən əvvəl gördüyü yuxu isə qəhrəmanın psixoloji vəziyyətinin kulminasiya nöqtəsi hesab oluna bilər. Yuxuda dünyanın sonunu görməsi və bundan qorxmaq əvəzinə qəribə rahatlıq hiss etməsi onun şüuraltı dünyasında baş verən dəyişiklikləri əks etdirir. Həmin anda o, artıq mübarizə aparmaq gücünü itirmişdir. Ölüm düşüncəsi onda qorxu yox, sakitlik yaradır. Bu, həm fiziki tükənmişliyin, həm də psixoloji yorğunluğun nəticəsi kimi təqdim olunur.

Beləliklə, hekayənin psixoloji xətti qəhrəmanın daxili aləmində baş verən dəyişikliklərin ardıcıl və inandırıcı təsviri üzərində qurulmuşdur. Müəllif İshaqın sevincdən ümidsizliyə, arxayınlıqdan qorxuya, həyat eşqindən ölümə doğru keçdiyi mənəvi yolu incə psixoloji detallarla təqdim edir. Bu xüsusiyyət əsərin emosional təsir gücünü artırır və oxucunun qəhrəmanın yaşadığı faciəni daha dərindən hiss etməsinə imkan yaradır.

***

Hekayənin sonluğu əsərin ən təsirli və düşündürücü hissəsidir. Müəllif hadisələri elə bir nöqtəyə gətirib çıxarır ki, oxucu təkcə İshaqın ölümünə deyil, həm də onun həyatının mənasına, insan taleyinin kövrəkliyinə və həyatın gözlənilməzliyinə dair düşünməyə başlayır. Sonluq zahirən faciəli olsa da, onun arxasında dərin fəlsəfi və simvolik məna gizlənir.

Sonluğun ən təsirli cəhətlərindən biri İshaqın dini kimliyinin belə müəyyənləşdirilə bilməməsidir. Onun müsəlman və ya yəhudi olması barədə qəti məlumat olmadığından nə müsəlman qəbiristanlığında, nə də yəhudi qəbiristanlığında dəfn edilməsinə icazə verilir. Nəticədə meyiti yandırılır və külü havaya sovrulur. Bu hadisə simvolik baxımdan çox böyük məna daşıyır. Sağlığında insanları bir-birindən ayıran millət, din, sosial mövqe və status kimi anlayışlar ölüm anında öz əhəmiyyətini itirir. İnsan sadəcə bir varlıq olaraq qalır və onun sonu bütün insanlar kimi faniliklə nəticələnir.

Əsərin sonluğu həm də taleyin ironiyasını nümayiş etdirir. İshaq Amerikaya səfər etməyi, yeni biznes layihələrini həyata keçirməyi, Kamilə ilə gələcək həyatını qurmağı planlaşdırırdı. O, gələcək haqqında böyük arzular qururdu. Ancaq taleyin kiçik bir təsadüfü – siqaret almaq üçün qatardan düşməsi – bütün bu planları bir anda məhv edir. Müəllif bununla göstərir ki, insanın qurduğu ən böyük planlar belə gözlənilməz hadisələr qarşısında aciz qala bilər.

Əsərin əsas mesajı insan həyatının nə qədər kövrək və gözlənilməz olması ilə bağlıdır. Müəllif oxucuya göstərir ki, insan gələcəyini nə qədər dəqiq planlaşdırsa da, həyatın bütün ehtimallarını nəzarətdə saxlaya bilməz. Bəzən bir neçə dəqiqə ərzində baş verən hadisə insanın taleyini tamamilə dəyişə bilir.

Hekayə həm də müasir insanın zəif tərəflərini üzə çıxarır. İshaq varlı, savadlı və uğurlu olsa da, texnologiyadan həddindən artıq asılıdır. Bütün vacib məlumatları telefonunda saxlayır və telefonunu itirdiyi anda özünü tamamilə köməksiz hiss edir. Müəllif bununla göstərir ki, texnologiya insan həyatını asanlaşdırsa da, ona həddindən artıq bağlılıq təhlükəli nəticələr doğura bilər.

Əsərdə pul və sosial statusun məhdud imkanları da göstərilir. İshaqın milyonlarla sərvəti olsa da, həmin anda bir tikə çörək, bir telefon zəngi və ya sadə bir kömək qədər dəyərli olmur.

Əsərin başqa bir mühüm mesajı həyatın dəyərini anlamaqla bağlıdır. İnsanlar çox vaxt gələcək planlara, maddi məqsədlərə və gündəlik qayğılara o qədər aludə olurlar ki, həyatın nə qədər kövrək olduğunu unudurlar. İshaqın taleyi oxucuya xatırladır ki, həyatın hər anı qiymətlidir və insan sahib olduqlarının qədrini vaxtında bilməlidir.

Nəticə etibarilə, bu hekayə yalnız bir insanın faciəli ölümü haqqında deyil. Əsər insan taleyi, həyatın faniliyi, təsadüflərin gücü, müasir insanın tənhalığı və maddi dəyərlərin nisbi xarakteri haqqında dərin fəlsəfi düşüncələr ehtiva edir. Müəllif oxucunu bir həqiqətlə üz-üzə qoyur: insan həyatı göz qırpımında dəyişə bilər və buna görə də hər anın, hər əlaqənin və hər fürsətin dəyərini bilmək lazımdır. Bu xüsusiyyətlər hekayəni sadə bir hadisələr silsiləsindən çıxararaq düşündürücü və universal məna daşıyan bədii əsərə çevirir.Конец формы

Anarın “Qatardan Qalan Adam” əsərinin diqqətçəkən cəhətlərindən biri onun dərin humanist məzmun daşımasıdır. Müəllif hadisələrin mərkəzinə insanı qoyur, onun hisslərini, daxili yaşantılarını və mənəvi dünyasını ön plana çəkir. Əsərdə insan taleyinə həssas münasibət, fərdin yaşadığı tənhalıq, peşmanlıq, ümid və gözləntilər böyük səmimiyyətlə təsvir edilir.

Əsərin humanist mahiyyəti ilk növbədə insanın mənəvi dəyərinin vurğulanmasında özünü göstərir. Müəllif qəhrəmanı yalnız müəyyən hadisələrin iştirakçısı kimi deyil, düşünən, hiss edən və həyatın mənasını axtaran bir insan kimi təqdim edir. Oxucu qəhrəmanın daxili aləminə yaxınlaşdıqca onun yaşadığı hissləri bölüşür, uğurlarına və itkilərinə şərik olur.

“Qatardan Qalan Adam”da zaman və həyat qarşısında insanın acizliyi ilə yanaşı, onun mənəvi gücü də göstərilir. Müəllif insanların səhv etmək, fürsətləri qaçırmaq və sonradan bunların nəticələri üzərində düşünmək haqqının olduğunu göstərir. Bu yanaşma əsərə mərhəmət və anlayış ruhu gətirir. Yazıçı qəhrəmanlarını mühakimə etmir, əksinə, onların daxili vəziyyətini anlamağa çalışır.

***

Anarın kitabında yer alan esseləri, çıxışları, məqalələri də diqqəti çəkir. “Gözün aydın Şuşam mənim, gözümüz aydın” essesi emosional publisistik üslubda yazılmış, 8 noyabr 2020-ci il tarixində Şuşanın azad olunmasına həsr edilən yüksək pafoslu bir vətənpərvərlik nümunəsidir. Burada əsas ideya milli qürurun bərpası, tarixi ədalətin qələbəsi və xalqın mənəvi dirçəlişidir.

Mətnin mərkəzində Şuşa obrazı dayanır. Şuşa yalnız bir şəhər kimi deyil, Azərbaycan mədəniyyətinin, musiqisinin, tarixinin və milli kimliyinin simvolu kimi təqdim olunur. Cıdır düzü, Daşaltı, Xarıbülbül kimi toponimlərin xatırladılması bu məkanı romantik və müqəddəs bir yaddaş məkanına çevirir. Müəllif şəhərin hər detalını emosional dəyər daşıyan simvol kimi təqdim edir.

Mətnin humanist və ideoloji xətti şəhidlik kultu üzərində qurulub. Şəhidlərə hörmət, onların qurbanının boşuna getməməsi fikri əsas motivlərdəndir. Burada müharibə təkcə hərbi hadisə kimi deyil, həm də ədalətin bərpası və milli yaddaşın sağalması kimi təqdim olunur.

Əsərdə xalqın birliyi ayrıca vurğulanır. Cəmiyyətin bütün təbəqələrinin – əsgər, həkim, jur­na­list, sadə vətəndaş – eyni məqsəd ətrafında birləşməsi milli həmrəyliyin gücünü göstərir. Bu, mə­tnin əsas ideoloji dayaqlarından biridir.

Tarixi paralellər və keçmiş faciələrin xatırladılması isə hadisəyə daha geniş zaman konteksti qazandırır. Burada XX əsrin müxtəlif mərhələlərində yaşanan faciələr fonunda 2020-ci il qələbəsi bir “tarixi kompensasiya” kimi təqdim olunur. Yəni esse keçmiş ağrıların mənəvi bərpası ideyasını daşıyır.

Dil və üslub baxımından esse yüksək emosional ton, təkrirlər, nida cümlələri və çağırışlar üzərində qurulub. Bu, oxucuda güclü emosional təsir yaratmaq məqsədi daşıyır. Xüsusilə “gözü­nüz aydın”, “eşq olsun”, “ruhunuz şad olsun” kimi ifadələr ritmik və pafoslu bir struktur yaradır.

Bu esse Şuşa zəfərini yalnız hərbi qələbə kimi deyil, milli ruhun, tarixi yaddaşın və ədalət hissinin bərpası kimi təqdim edən emosional publisistik bir əsərdir. Burada əsas məqsəd oxucuda qürur, birlik və minnətdarlıq hissini gücləndirməkdir.

***

Anarın 20 Yanvar faciəsinin 30 illiyinə həsr olunmuş “Şəhərin qış gecələri” pyesinin əsas ideyası milli yaddaşın qorunması, tarixi ədalətin bərpası və xalqın faciədən güc alaraq dövlətçilik şüurunu möhkəmləndirməsidir. Əsər yalnız bir hadisəni xatırlatmaq deyil, həm də onun mənəvi-siyasi dərslərini oxucuya və tamaşaçıya çatdırmaq məqsədi daşıyır.

Pyesin başlıca ideyalarından biri 20 Yanvarın tarixi faciə kimi dərk olunmasıdır. Əsərdə Bakı hadisələri Sovet imperiyasının dinc əhaliyə qarşı yönəlmiş zorakılığı kimi təqdim olunur. Bu, xalqın hüquqlarının pozulması və siyasi ədalətsizliyin nəticəsi kimi izah edilir.

Digər mühüm ideya şəhidlik və milli qəhrəmanlıq anlayışıdır. 20 Yanvar şəhidləri yalnız qurbanlar kimi deyil, həm də Azərbaycanın azadlıq yolunu açan mənəvi güc mənbəyi kimi göstərilir. Onların xatirəsi xalqın milli qürurunun bir hissəsinə çevrilir.

Pyesdə tarixi yaddaşın qorunması və unudulmaması ideyası xüsusi yer tutur. Sənədli kadrların və real çıxışların (xüsusilə Heydər Əliyevin tarixi bəyanatının) istifadəsi göstərir ki, müəllif bu hadisəni canlı yaddaş kimi təqdim etməyə çalışır. Bu yanaşma keçmişin gələcək nəsillərə düzgün çatdırılmasını hədəfləyir.

Əsərin digər ideyası dövlətçilik və müstəqillik şüurudur. 20 Yanvar faciəsi Azərbaycanın müstəqillik yolunda dönüş nöqtəsi kimi təqdim edilir. Faciə xalqın azadlıq iradəsini zəiflətmir, əksinə daha da gücləndirir.

Bununla yanaşı, pyesdə milli birlik və həmrəylik ideyası da güclü şəkildə verilir. Xalqın bir amal ətrafında birləşməsi, ağrı və itkilərin ortaq yaddaşa çevrilməsi vurğulanır.

Pyes Anarın yaradıcılığında 20 Yanvar faciəsini həm tarixi yaddaş, həm də milli oyanış hadisəsi kimi təqdim edən mühüm əsərdir. Əsərin ideyası ondan ibarətdir ki, faciələr unudul­mamalı, əksinə milli güc və dövlətçilik şüurunun möhkəmlənməsinə xidmət etməlidir.

 

***

Anarın “Cocuq Mərcanlının uşaqları” adlı publisistik-bədii yazısı azad olunmuş torpaqlarda həyatın yenidən dirçəlişini, vətənə qayıdış sevincini və milli yaddaşın bərpasını əks etdirən əsərdir. Yazıda Cocuq Mərcanlı həm real məkan, həm də milli qürurun və qayıdışın simvolu kimi təqdim olunur.

Əsərin əsas ideya xətti işğaldan azad edilmiş torpaqlarda quruculuq və yeni həyatın baş­lanmasıdır. Kənddə aparılan bərpa işləri, məktəbin fəaliyyəti və insanların geri dönüşü “qalibiyyət sonrası həyat” modelini formalaşdırır. Müəllif dağıntıdan quruculuğa keçidi xüsusi emosional çalarlarla təqdim edir.

Yazıda şəhidlik mövzusu mühüm yer tutur. Aprel döyüşlərində həlak olan əsgərlərin xatır­lanması kədər və qürur hissini eyni anda ifadə edir. Şəhidlər vətənin bütövlüyü və azadlığı uğrunda ən yüksək dəyəri – canlarını qurban verən qəhrəmanlar kimi göstərilir.

Digər əsas xətt milli birlik və həmrəylik ideyasıdır. Müxtəlif bölgələrdən olan insanların eyni amal ətrafında birləşməsi, kəndin dirçəldilməsində iştirak etməsi xalqın mənəvi gücünü nümayiş etdirir. Bu birlik həm fiziki, həm də ideoloji xarakter daşıyır.

Əsərdə gələcək nəsil və təhsil mövzusu da diqqət mərkəzindədir. Məktəb səhnələri vasitəsilə uşaqların ümidli baxışları və gələcəyə inamı göstərilir. Müəllif yeni nəslin nifrət deyil, quruculuq və vətənpərvərlik ruhunda yetişdirilməsini əsas dəyər kimi təqdim edir.

Eyni zamanda, Lələtəpə və Horadiz kimi məkanların təsviri mətnə simvolik məna qazandırır. Bu yerlər yalnız coğrafi məkan deyil, həm də qələbənin, müqavimətin və yenidən doğuluşun rəmzi kimi çıxış edir.

Üslub baxımından əsər publisistik və emosional xarakter daşıyır. Müəllif hadisələri sadəcə təsvir etmir, onlara münasibət bildirir və oxucuda güclü emosional təsir yaradır.

Ümumiyyətlə, Anarın “Cocuq Mərcanlının uşaqları” əsəri azad edilmiş torpaqlarda həyatın bərpasını, şəhidlərin xatirəsini və gələcəyə inamı əks etdirən mühüm publisistik nümunədir. Əsərin əsas ideyası budur ki, qələbə təkcə torpağın azad olunması deyil, həm də həmin torpaqda yeni həyatın və yeni nəslin formalaşmasıdır.

nar-ın müxtəlif illərdə qələmə aldığı çıxışlar, söhbətlər, şeirlər və tərcümələrin toplandığı kitab onun çoxşaxəli yaradıcılıq dünyasını əks etdirir. Bu topluda yer alan “Azad bir quşdum” adlı ssenari isə müəllifin bədii düşüncə tərzinin xüsusi bir nümunəsi kimi diqqət çəkir.

Ssenarinin əsas ideya xətti azadlıq və insanın daxili mənəvi sərbəstliyi üzərində qurulub. Burada “quş” obrazı simvolik məna daşıyır və insanın həm fiziki, həm də mənəvi azadlığa can atmasını ifadə edir. Müəllif bu obraz vasitəsilə insanın sərhədlərdən, məhdudiyyətlərdən və daxili sıxıntılardan qurtulmaq istəyini bədii şəkildə göstərir.

“Azad bir quşdum” ssenarisi isə bu toplu içində bədii-fəlsəfi məna daşıyan bir əsər kimi seçilir. Burada azadlıq ideyası həm fərdi, həm də ümumbəşəri məna kəsb edir. İnsan ruhunun sərbəstliyi, seçim azadlığı və həyat qarşısında məsuliyyəti əsas mövzular kimi təqdim olunur.

Nəticə etibarilə, Anarın bu kitabı onun yaradıcılıq palitrasının genişliyini göstərir, “Azad bir quşdum” ssenarisi isə həmin palitranın azadlıq və insan ruhu ideyalarını əks etdirən mühüm bədii nümunəsidir.

Kitabın ümumi məzmununda müxtəlif janrların bir araya gətirilməsi Anarın yaradıcılıq genişliyini nümayiş etdirir. Çıxışlar və söhbətlər onun ictimai və ədəbi düşüncəsini əks etdirirsə, şeirlər duyğusal dünyasını açır, tərcümələr isə onun dünya ədəbiyyatına marağını göstərir. Bu müxtəliflik yazıçının yalnız bir janrla məhdudlaşmadığını, əksinə, ədəbiyyata çox istiqamətli yanaşdığını sübut edir.

Anarın müxtəlif janrlı əsərlərini bir araya gətirən bu kitab həm bədii, həm də publisistik baxımdan zəngin və çoxqatlı bir yaradıcılıq nümunəsidir. Burada povest, hekayə, ssenari, şeir, çıxışlar və tərcümələrin bir yerdə təqdim olunması əsərə geniş ədəbi spektr qazandırır.

Kitabın bədii dəyəri ilk növbədə onun obrazlı düşüncə tərzində və mövzu müxtəlifliyində özünü göstərir. Əsərlərdə insan taleyi, azadlıq, vətənpərvərlik, mənəvi seçimlər və zamanla insan münasibətləri kimi mövzular bədii dillə işlənir. Müəllif simvolik obrazlardan və emosional təsvirlərdən istifadə edərək oxucuda dərin hiss və düşüncə yaradır. “Azad bir quşdum” kimi ssenarilər insan ruhunun azadlıq axtarışını bədii şəkildə ifadə edir və əsərə fəlsəfi qat əlavə edir.

Kitabın publisistik dəyəri isə müəllifin ictimai mövqeyində və real həyat hadisələrinə münasibətində özünü göstərir. Çıxışlar və söhbətlər vasitəsilə Anar dövrün ictimai, mədəni və mənəvi problemlərinə toxunur, cəmiyyətə yönəlik düşüncələrini bölüşür. Bu hissələrdə müəllif yalnız yazıçı kimi deyil, həm də ictimai düşünən bir ziyalı kimi çıxış edir. Vətən, tarix, milli yaddaş və qəhrəmanlıq mövzuları publisistik ruhda oxucuya çatdırılır.

Kitab ümumiyyətlə, həm bədii zənginliyi, həm də ictimai məzmunu ilə seçilir. Anarın bu yaradıcılıq toplusu ədəbiyyat və publisistikanın bir-birini tamamladığı, həm düşüncə, həm də hiss dünyasını əhatə edən dəyərli bir ədəbi nümunədir.

Kitabda Anarın maraqlı xatirələri də xüsusi yer tutur. Bu xatirələrdə müəllif həm şəxsi yaddaşını, həm də xalqın tarixi və mənəvi təcrübəsini ədəbi dillə təqdim edir. Xüsusilə türkiyəli qardaşlarımızın göstərdiyi mənəvi dəstək və qardaşlıq münasibətləri xatirələrdə səmimi və emosional şəkildə əks olunur.

Müəllif bu xatirələr vasitəsilə Azərbaycan və Türkiyə xalqları arasındakı dərin tarixi və mədəni bağlılığı ön plana çıxarır. Hadisələr sadəcə xatırlama kimi deyil, həm də iki xalq arasında olan mənəvi körpünün bədii ifadəsi kimi təqdim edilir. Bu yanaşma əsərə həm humanist, həm də vətənpərvər bir ruh qazandırır.

Xatirələrdə səmimiyyət və real həyat detalları üstünlük təşkil edir. Yazıçı keçmişdə yaşanan hadisələri sadə, lakin təsirli dillə çatdıraraq oxucuda yaxınlıq hissi yaradır. Bu hissələr kitabın publisistik dəyərini daha da gücləndirir və onu yalnız bədii əsər deyil, həm də yaddaş və tarix materialına çevirir.

Anarın xatirələri kitabın ən canlı və emosional hissələrindən biridir. Burada həm şəxsi yaddaş, həm də milli-mənəvi birlik ideyası və Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığı bədii şəkildə ifadə olunur.